بازی جدید ژئوپلیتیکی در قلب آسیا

عرفان ناظریه- به جرات می‌توان گفت که ژئوپلیتیک، عاملی بسیار حائز اهمیت در تعیین مناسبات بین‌المللی و رقابت میان کشورها با یکدیگر بوده و این مهم در هر دوره‌ای از تاریخ، خود را به شکل و شمایلی متفاوت نشان داده است. در همین راستا هرچند پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، کشورهای اقماری گذشته آن استقلال یافته و از زیر بیرق سرخِ داس و چکش نشان درآمدند اما کماکان این دولت‌ها که مسکو آنها را «خارج نزدیک» نامگذاری کرده و برای آنها اهمیت امنیتی و ژئوپلیتیکی قائل است، یکی از اصلی‌ترین مناطقی به‌شمار می‌آیند که رقابت‌های بین‌المللی میان قدرت‌های بزرگ و حتی متوسط در آن جریان دارد. به طوری که اثرات و تبعات منازعه اوکراین که با تهاجم روسیه به آن آغاز شد، به سوی دیگر مناطق دارای اهمیت برای روس‌ها سرریز کرده و رقبای مسکو را بر آن داشته تا اهرم‌های جدیدی در برابر سران کرملین ایجاد کنند. در همین رابطه، یکی از این مناطق آسیای مرکزی بوده که پنج کشور ترکمنستان، قرقیزستان، ازبکستان، قزاقستان و تاجیکستان را در خود جای داده است. هر چند از گذشته نیز دولت‌های مذکور به واسطه اهمیت جغرافیایی و اقتصادی اکازیون خود مورد توجه قدرت‌های بین‌المللی و منطقه‌ای قرار داشتند اما شواهد و داده‌های موجود نشان می‌دهد که از سه سال گذشته، رقابت در این منطقه شدت بیشتری یافته و بازیگران مختلفی همچون روسیه، چین، اتحادیه اروپا و ایالات ‌متحده آمریکا در آن حضور دارند. در این میان، اروپایی‌های نگران از فرجام و نتیجه جنگ اوکراین آن هم در سایه کنشگری جدید و غیرمنتظره ترامپ در قبال این مساله با انگیزه‌ ژئوپلیتیکی و اقتصادی به سوی این منطقه روانه شده و امیدوارند تا بتوانند با استفاده از دوراهی حرکت به سوی غرب یا ماندن در اردوگاه روسیه که کشورهای آسیای مرکزی با آن روبه‌رو هستند، به اهداف خود دست پیدا کنند. موضوعی که نشست عالی‌رتبه میان اتحادیه اروپا و دولت‌های آسیای مرکزی در سمرقند ازبکستان در پنجنشنبه و جمعه گذشته، رویداد مهمی در این خصوص تلقی می‌شود.
اروپا از آسیای مرکزی چه می‌خواهد؟
در همین راستا گفتنی است که اتحادیه اروپا حداقل با توجه به سه هدف به سوی آسیای مرکزی حرکت کرده است. به طوری که نخستین مساله، موضوع رقابت ژئوپلیتیکی با روسیه و ایجاد اهرم تعادل در برابر آن است. در واقع پس از تهاجم مسکو به اوکراین و نگرانی اروپا در خصوص برتری سردمداران کرملین در این امر، بروکسل خواهان آن است تا بتواند به وسیله حضور و بازیگری بیشتر در سایر حوزه‌های نفوذ روسیه همچون قفقاز جنوبی و آسیای مرکزی دست به برقراری معادلات ژئوپلیتیکی جدید بزند. مساله دوم مربوط به بحث مزیت‌ اقتصادی کشورهای آسیای میانه هم از نظر بازار و هم از نظر منابع معدنی آن است. به گزارش خبرگزاری فرانس‌24، اروپایی‌ها برای تامین سوخت نیروگاه‌های هسته‌ای خود به معادن اورانیوم دولت‌های آسیای‌میانه نگاهی ویژه دارند. از سوی دیگر و به گفته یکی از تحلیلگران مرکز سیاست اروپا، وجود معادن فلزات راهبردی دیگر همچون تیتانیوم، کبالت و لیتیوم نیز از دیگر موارد حائز اهمیت برای بروکسل است. همچنین جالب توجه است که طی 10‌سال گذشته، اتحادیه اروپا بیشترین میزان سرمایه‌گذاری در منطقه مذکور را داشته، به طوری که نزدیک به 40‌درصد سرمایه‌گذاری مستقیم در آسیای‌میانه را اروپا فراهم کرده است.
در نهایت سومین موضوع مهم برای اتحادیه اروپا در این زمینه نیز، مساله باقی ماندن در رقابت‌های کلان بین‌المللی به عنوان بازیگری مهم و اثرگذار است. در واقع، آسیای مرکزی به جهت اینکه از دیرباز نقش پل ارتباطی میان شرق و غرب را بازی می‌کرده و از همین جهت، چینی‌ها برای ایجاد کریدور معروف خود موسوم به کمربند و جاده به آن نیاز دارند و همچنین ایالات ‌متحده نیز که با هدف مهار مسکو و پکن به حضور خود در این منطقه محتاج بوده، یکی از محل‌های رقابت راهبردی قدرت‌ها با یکدیگر است. از همین رو، اروپا می‌خواهد با جایابی خود در آسیای‌میانه، منافع خود را در این معادلات تامین کند.
دوراهی دشوار دولت‌های آسیای مرکزی
از سوی دیگر، هرچند کشورهای واقع در آسیای‌میانه نیز خواهان حرکت به سوی تنوع‌بخشی متحدان خود با حرکت به سمت کشورهای غربی هستند اما سایه سنگین روسیه بر تارک سیاسی‌– اقتصادی آنها، اصلی‌ترین چالش برای سیاست مورد نظر آنهاست. در همین راستا اندیشکده انگلیسی چتم‌هاوس در گزارشی آورد که پس از حمله روسیه به اوکراین در فوریه 2022، دولت‌های آسیای مرکزی سعی کردند با استفاده از ضعف روس‌ها، فرآیند فاصله گرفتن از مسکو را آغاز کنند. با این حال این اندیشکده در نوشته خود خاطر‌نشان می‌کند که آمارها و واقعیت‌های میدانی، تصویری چندلایه و پیچیده را نمایان می‌سازد. زیرا هم تعداد شرکت‌های روسی در این منطقه بیشتر شده و هم اینکه تعاملات تجاری آنها با آسیای مرکزی نیز در حال شدت گرفتن و افزایش است. با این همه اروپایی‌ها قادرند مزیت‌هایی را برای دولت‌های مذکور فراهم کنند که هم پکن و هم مسکو توان فراهم ساختن آن را ندارند؛ مزیتی به اسم فناوری‌های پیشرفته صنعتی. فناوری‌هایی که می‌تواند با بالا بردن توان کشورهای مذکور برای کشف و استخراج معادن راهبردی جدید، میزان درآمدهای آنها را افزایش دهد. همچنین بالا بردن تعداد متحدان و شرکا، امتیاز امنیتی و ژئوپلیتیکی نیز به آنها می‌بخشد. با این همه باید دید که آیا همانگونه که سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه در اواسط زمستان 2023 اشاره کرد، اساسا روس‌ها از صحنه آسیای مرکزی حذف ناشدنی هستند، یا اینکه بازی جدید ژئوپلیتیکی در قلب آسیا، معادلات را به سویی دیگر می‌کشاند؟