بلاتکلیفی زائدالوصف اکوتوریسم

نادر نینوایی- دستگاه‌های متعددی که هریک به‌نوعی با مسائل مرتبط با اکوتوریسم در ایران درگیر بوده و در سطوح مختلف در مورد مسائل این حوزه تصمیم‌گیری می‌کنند و نبود یک نگاه جامع و رویکرد روشن در این حوزه، باعث شکل‌گیری نوعی تشتت مدیریتی در این حوزه شده‌ است.
از سازمان حفاظت از محیط‌زیست گرفته تا وزارت گردشگری و حتی سازمان‌ها و نهادهای استانی، شهری و روستایی، هر یک تصمیمات پراکنده و جزیره‌ای می‌گیرند که این تصمیمات به‌نوعی بر اکوتوریسم منطقه‌ای یا کشوری اثرگذار هستند.
همین وضعیت موجب شده که جامعیت و حکمرانی یکدست برای پیشبرد و توسعه اهداف مرتبط با اکوتوریسم در کشور وجود نداشته باشد.
نگاهی به عملکرد کشورهای موفق در حوزه اکوتوریسم، گواه آن است که در این کشورها قوانین مشخص و مدونی درخصوص طرح‌های مرتبط با اکوتوریسم وجود داشته و جای خالی این قوانین مدون در ایران در حال حاضر به‌شدت احساس می‌شود.
از سوی دیگر، در سال‌های گذشته مسائلی نظیر بهره‌برداری بی‌رویه از منابع طبیعی، دفع فاضلاب و پسماند‌ها در مناطقی که پتانسیل معرفی به‌عنوان یک مقصد اکوتوریستی را دارند از یک سو و کم‌توجهی به کدهای اخلاقی گردشگری و غفلت از آموزش طبیعت‌گردان و جوامع محلی از سوی دیگر، حوزه اکوتوریسم ایران را با چالش‌های جدی مواجه کرده است.
مزایای اکوتوریسم برای کشور
کشور ایران به سبب محیط طبیعی و فرهنگی منحصربه‌فرد، پتانسیل بالایی برای توسعه اکوتوریسم و جذب طبیعت‌گردان داخلی و بین‌المللی دارد و پرداختن به این حوزه می‌تواند حکم یک مزیت رقابتی برای کشور داشته باشد.
توجه داشته باشید که توسعه اکوتوریسم می‌تواند مزایای بسیاری از جمله امکان رشد اقتصادی، حفاظت از ارزش‌های فرهنگی و منابع طبیعی، مشارکت جامعه محلی و اشتغالزایی برای کشور در پی داشته باشد.
در ایران ظرفیت لازم برای بهره‌مندی از انواع بخش‌های اکوتوریسم از جمله ورزش‌های زمستانی، طبیعت‌گردی، شکار، ماهیگیری، ورزش‌های آبی، بیابان‌گردی، کوهنوردی، غارنوردی، دوچرخه‌سواری در طبیعت، تماشای ستارگان، پرنده‌نگری و بازدید از جاذبه‌های ژئومورفولوژیک وجود دارد.
در صورت تامین و تعیین الزامات ساختاری و قانونی می‌توان مواردی نظیر امکان بازدید گردشگران از حیات‌وحش و پارک‌های ملی، گشت‌وگذار در جنگل، تورهای روستایی و تجربه زندگی عشایری را در سطح وسیع برنامه‌ریزی کرد. با وجود تمام این ظرفیت‌های بالقوه، توسعه اکوتوریسم در کشور همواره به سبب ضعف‌های زیرساختی و قانونی مغفول مانده و امکان بهره‌مندی حداکثری از این حوزه را نداشته‌ایم.
چالش‌های اکوتوریسم در ایران
در خصوص چالش‌های اکوتوریسم در کشور پژوهشی با عنوان «چالش‌های فعلی توسعه اکوتوریسم در ایران» انجام‌شده که در آن به خوبی به مشکلات این حوزه پرداخته شده است. در این پژوهش از حکمرانی و برنامه‌ریزی نامطلوب، عمدتا به عنوان مهم‌ترین مساله‌ای که توسعه گردشگری در ایران با آن روبه‌رو است، یاد می‌شود. در اصل، حکمرانی و مدیریت مطلوب در کنار در نظر داشتن توامان سه عامل منابع طبیعی، جامعه محلی و خود گردشگران از کلیدی‌ترین عوامل توسعه گردشگری است. بررسی استراتژی‌های فعلی توسعه گردشگری ایران نشانگر ناکارآمدی این برنامه‌ها و همچنین تطابق نداشتن آنها با پتانسیل بالای توریسم در ایران است. از این جهت، نیاز به اتخاذ رویکردهای بلندمدت در ارتباط با مدیریت توسعه اکوتوریسم در ایران احساس می‌شود. یکی از چالش‌های توسعه اکوتوریسم در ایران که با حکمرانی و برنامه‌ریزی مرتبط است، مربوط به استفاده نادرست از منابع طبیعی، نگرفتن مالیات کافی به علت آلودگی‌های زیست‌محیطی، در اولویت نبودن طرح‌های توسعه و استراتژی‌های ترویج اکوتوریسم در کنار اقدام به جلب گردشگران بدون در نظر داشتن اصول گردشگری مسوولانه است. نگاه موشکافانه به عملکرد کشورهایی که در حوزه اکوتوریسم عملکرد موفقی داشته‌اند، نشان می‌دهد که در کشورهای یادشده، قوانینی محکم به منظور پایش و ارزیابی طرح‌های توسعه اکوتوریسم در نظر گرفته و اجرایی شده است؛ موردی که غفلت از آن در ایران به شدت احساس می‌شود. برخی چالش‌هایی که به سبب حقوقی و قانونی مانع توسعه اکوتوریسم در کشور بوده، بهره‌برداری بی‌رویه از منابع طبیعی، دفع فاضلاب و پسماند‌ها در مناطقی که پتانسل معرفی به عنوان یک مقصد اکوتوریستی را دارند، شکار و ماهیگیری غیرقانونی و همچنین فقدان ظرفیت سازمانی، قوانین و دستورالعمل‌های اجرایی در این زمینه است.
در شرایطی که یکی از گفتمان‌های اساسی در موضوع اخلاق زیست‌محیطی، نحوه ارزشگذاری عناصر و منابع طبیعی است، در ایران نیز لزوم تعیین کدهای اخلاق که توسط ذی‌نفعان مختلف در نظر گرفته شود، احساس می‌شود.
جواهرزاده رییس انجمن علمی طبیعت‌گردی ایران درخصوص چالش‌های قانونی موجود در حوزه اکوتوریسم به «جهان‌صنعت» گفت: به نظر می‌رسد در حوزه طبیعت‌گردی یک بلاتکلیفی زائدالوصف وجود دارد و به‌نوعی از جهت حکمرانی، «چند‌مدیریتی» داشته و از یکدستی لازم در (مدیریت) این حوزه برخوردار نیستیم. این موضوعات ناشی از آن است که گاهی اوقات در یک موضوع مرتبط با طبیعت‌گردی مشاهده می‌کنیم دستگاه‌های مختلف در موضوع دخالت کرده و تصمیم‌گیر و تصمیم‌ساز هستند. شاید یکی از دلایل بروز چالش‌ها همین بلاتکلیفی موجود در حوزه طبیعت‌گردی باشد.
وی در پاسخ به این پرسش که برای رفع این وضعیت باید چه اقداماتی صورت گیرد، ابراز داشت: در طول ۱۰ سال اخیر اتفاقات خوبی در حوزه طبیعت‌گردی افتاده که ایجاد کمیته ملی طبیعت‌گردی و شورای عالی طبیعت‌گردی که مراحل اولیه و اصلی آن طی شده است، از جمله اقدامات در این حوزه هستند.
رییس انجمن علمی طبیعت‌گردی ایران ادامه داد: قوانین مصوب شورای عالی طبیعت‌گردی مدتی است که از سوی کمیته‌ای در وزارت میراث فرهنگی و با کمک دستگاه‌های مرتبط به‌نوعی روی‌شان کار شده است. به این ترتیب یک آیین‌نامه‌ای به نام «آیین‌نامه طبیعت‌گردی» داریم که آن با پیشنهاد وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی و با تایید نمایندگان چند دستگاه ذی‌مدخل در حوزه طبیعت‌گردی آماده شده است و امیدوارم این آیین‌نامه در دولت به‌زودی تصویب شده و برای اجرا ابلاغ شود. به نظرم اگر این اتفاق بیفتد بخشی از مشکلات و ابهامات موجود در حوزه طبیعت‌گردی ایران رفع خواهد شد.