تهدید ارس

گروه انرژی- سدسازی‌های ترکیه روی ارس که از مدت‌ها قبل آغاز شده، نه‌تنها ایران بلکه کشورهای دیگر که در مسیر این رود قرار دارند، تهدید می‌کند. باوجود روابط بسیار نزدیک ایران و ترکیه، دولت ظاهرا توجهی برای بحران آبی که در آینده پیش خواهد آمد، نکرده؛ موضوعی که موجب اعتراض نمایندگان استان‌های شمال غرب کشور شده است.
چالش آب‌های فرامرزی مشترک از جمله رایج‌ترین انواع چالش‌های بین‌المللی است. از آنجا که این مناقشات دارای جنبه‌های متعدد سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و محیط‌زیستی است و با موضوع حاکمیت ملی کشورها مرتبط هستند، حل‌وفصل آنها پیچیدگی‌های فراوانی داشته و عمدتا به دشواری قابل حل‌و‌فصل هستند.
براساس گزارش‌های جهانی، در سطح جهان ۲۸۶حوضه آبریز مشترک بین ۱۵۱کشور جهان وجود دارد و بیش از ۴۰درصد جمعیت زمین در این مناطق زندگی می‌کنند این حوضه‌های مشترک بسترساز توسعه اقتصادی، اجتماعی و رفاه بشری را فراهم کرده و دارای مقیاس وسیعی از تنوع زیستی جهان هستند، مرز این حوضه‌های مشترک از مرزهای سیاسی بین کشورها فراتر رفته و از این منابع مشترک آب کشورها را در زمینه‌های زیست‌محیطی، سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و امنیتی به همدیگر پیوند داده است. یکی از چالش‌های اصلی پیش‌رو، مدیریت منابع آب‌های مشترک مرزی است که نیازمند هماهنگی مجموعه‌ای از قوانین و مقررات و ضوابط سیاسی کشورهای مختلف است.
آنطور که احمدعلیرضا بیگی عضو هیات نمایندگان استان آذربایجان‌شرقی گفته است، اقدام ترکیه بیش از ۸۳درصد روی دبی رودخانه ارس و تاثیرات قابل توجهی را در شمال غرب کشور ما بر جای خواهد گذاشت.
علاوه بر ایران کشورهای حوزه خزر از جمله آذربایجان هم در حوزه ارس ذی‌سهم هستند زیرا انتهای ارس به دریای خزر می‌رسد و سدسازی ترکیه ورودی آب به خزر را تحت تاثیر قرار می‌دهد.
کارشناسان می‌گویند که سدسازی‌ها می‌تواند باعث خشکی مناطقی که رود ارس از آن می‌گذرد، شود اتفاقی که مشابه آن در سیستان‌و‌بلوچستان و برای رود هیرمند افتاد.
فرشید شکرخدایی عضو کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی در این رابطه به ایلنا گفت: طی بررسی‌های اخیر سدهای متعددی بر روی دو رودخانه کورا و ارس و سرشاخه‌های آنها در کشورهای مختلف با هدف تولید برق، آبیاری اراضی کشاورزی، تامین آب شرب، کنترل سیلاب و حمل‌و‌نقل با ظرفیتی بالغ‌بر ۲۵میلیارد متر‌مکعب احداث شده، مداخلات انسان در رودخانه‌های کورا و ارس باعث شده است تا میزان آب ورودی این رودخانه به دریای خزر به ترتیب ۴۰درصد و ۲۷درصد کاهش یابد، اساس تعیین مرز در رودخانه ارس عهدنامه ۱۸۲۸میلادی ترکمانچای و پروتکل۱۸۲۹ میلادی است. بدین ترتیب رودخانه ارس به موجب فصل چهارم عهدنامه ترکمانچای خط سرحدی ایران و روسیه از محل دلتای رود فراسوی سفلی تا دشت مغان تعیین شد.
او اضافه کرد: در پروتکل متمم سال۱۸۲۹ میلادی، بدون ذکر از مهم‌ترین شعبه‌های رودخانه، وضعیت جزایر و تعلق آن به طرفین رودخانه معین شده است. در هیچ جای پروتکل به وسط‌المیاه (خط منصف وسط رودخانه) اشاره نشده و این موضوع در‌هاله‌ای از ابهام باقی‌مانده است. ازاین‌رو در تمام دوره امپراطوری روسیه حدود ایران همواره مورد تخطی و تجاوز واقع شده است. سرانجام در سال ۱۳۳۳هجری شمسی، موافقتنامه‌ای بین ایران و شوروی بسته شد که بعدا مالک عمل کمیسیون مختلط ۱۳۳۵-۱۳۳۴ برای تعیین و علامت‌گذاری خط مرز قرار گرفت کمیسیون مختلط ایران و شوروی در موقع تحدید حدود و علامت‌گذاری در ارس با یک مشکل اساسی مواجه شد و آن تغییر مسیر این رود به خصوص در فصول پرآبی و طغیان رودخانه است که باعث تغییر مسیر طبیعی رودخانه، از بین رفتن برخی جزایر موجود و ایجاد جزایر جدید می‌شود.
آلاینده‌ها؛ تهدیدی دیگر
عضو کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی می‌گوید: مشکل اصلی مربوط به انتشار آلاینده‌ها در یک بازه طولانی‌مدت در ارس به ویژه از سوی کشور ارمنستان است زیرا در کشور ارمنستان کارگاه‌های استخراج فلزات و نیروگاه اتمی متسامور قرار دارد که بعضا سالانه آلاینده‌های زیادی را در این رودخانه منتشر می‌کنند. وی افزود: ارمنستان مدت‌های طولانی است که معادن مس واقع در حاشیه شمالی رودخانه ارس را استخراج می‌کند و این اقدامات باعث کاهش کیفیت آب این رودخانه مرزی شده است. همچنین تخلیه و انباشت پسماندها و باطله‌های معدنی مس در طول چندین دهه متمادی در طول رودخانه ارس از سوی ارمنستان، و بعضا شکست برخی از این سدهای باطله‌های معدنی باعث انتشار آلاینده‌های زیادی در این رودخانه شده و باعث کاهش کیفیت آب آن می‌شود، همچنین نیروگاه اتمی متسامور نیز یکی دیگر از مهم‌ترین منابع آلوده‌کننده رودخانه ارس قلمداد می‌شود.
شکرخدایی گفت: این نیروگاه در ۳۰کیلومتری ایروان و ۱۶کیلومتری مرز ترکیه قرار گرفته و بخشی از برق مصرفی ارمنستان را تولید می‌کند. این نیروگاه بنا به اعلام نشریه نشنال جئوگرافیک، خطرناک‌ترین نیروگاه اتمی جهان و یکی از پنج نیروگاه نسل اول دنیاست که همچنان فعال است. اتحادیه اروپا نیز نیروگاه متسامور را یکی از پنج نیروگاه خطرناک جهان ذکر کرده است. پس از وقوع زمین لرزه هفت ریشتری در سال۱۹۸۸ در منطقه و به دنبال آسیب‌هایی که به این نیروگاه وارد شد، باتوجه به تجربه انفجار نیروگاه چرنوبیل، برای مدتی از جانب شوروی تعطیل شد. امروزه با ورود فاضلاب صنعتی این نیروگاه به رودخانه ارس، سلامت منطقه با تهدید جدی روبه‌رو شده لازم به ذکر است که در بررسی‌های اخیر، تلاش‌های متعددی توسط وزارت نیرو، وزارت امور خارجه و سازمان حفاظت محیط‌زیست برای مذاکره با طرف ارمنی جهت کاهش منابع آلاینده آب ارس صورت پذیرفته است.
وی درباره آثار و پیامدهای سدسازی روی ارس بر ایران گفت: تکمیل داپ توسط کشور ترکیه سهم ایران از منابع آبی در حوضه آبریز ارس را بین ۲۵تا۳۰درصد کاهش می‌دهد. قطع یا کاهش آورد رودخانه مرزی ارس توسط ترکیه منجر به مشکلات جدی برای تامین آب شرب و کشاورزی مناطق پایین‌دست می‌شود، با فرض تکمیل پروژه داپ، سهم ایران از منابع آب در این حوضه در حدود ۲۵تا۳۰درصد کاهش خواهد یافت که می‌تواند تامین حقابه‌های تاریخی، قانونی و عرفی اراضی پایاب رود ارس، چه در کشور ایران و در کشور جمهوری آذربایجان را با مخاطرات جدی مواجه کند. این مساله می‌تواند در دوره آبگیری مخازن سدها هم به صورت مقطعی چالش‌های جدی در منطقه ‌ایجاد کند.
عضو کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی اظهار داشت: کاهش حقابه از حوضه آبریز رودخانه ارس، علاوه‌بر تاثیر بر آب شرب، از حاصلخیزی زمین‌های کشاورزی در ایران و سایر کشورهای پایین‌دست این حوضه نیز خواهد کاست. علاوه بر این، تهدیدی برای امنیت غذایی کشور است، شکل‌گیری پدیده مهاجرت، از جمله چالش‌های قابل پیش‌بینی در حوضه رود ارس خواهد بود که دست‌کم سه استان اردبیل و آذربایجان‌های شرقی و غربی از آن متاثر خواهند شد. وی افزود: افزون بر کاهش آورد سالانه این رودخانه می‌تواند به افزایش غلظت آلاینده‌ها در رودخانه، خشک شدن اراضی پیرامون رودخانه و شکل‌گیری کانون‌های گردوغبار، بلااستفاده ماندن بسیاری از اراضی کشاورزی مانند کشت وصنعت‌های موجود در منطقه به دلیل محدودیت آب، کاهش منابع تامین آب شرب سکونتگاه‌ها، کاهش منابع آبی و فشار بیشتر به آب‌های زیرزمینی و در نتیجه تشدید فرونشست زمین، کاهش ورود آب به دریای خزر و در نتیجه اختلال در زادآوری آبزیان دریای خزر و غیره منتهی شود که مجموعه این عوامل نیز می‌تواند به تنش‌های اجتماعی و مهاجرت‌های گسترده شود. البته این پیامدها در مورد کشورهای همسایه پایین‌دست این حوضه آبریز از جمله کشور آذربایجان نیز صادق است.