رتبه‌بندی کارگزاران بورسی؛ اهداف و عملکرد

عضو هیات‌مدیره کانون کارگزاران بورس و اوراق بهادار درخصوص دستورالعمل جدید رتبه‌بندی شرکت‌های کارگزاری توضیحاتی را ارائه کرد.
محمد‌صادق احمدیان‌طاهری عضو هیات‌مدیره کانون کارگزاران بورس و اوراق بهادار در گفت‌وگویی با پایگاه خبری بازار سرمایه ایران (سنا)، درخصوص دستورالعمل جدید رتبه‌بندی شرکت‌های کارگزاری توضیح داد. طاهری، هدف از شکل جدید رتبه‌بندی را لحاظ کردن جزئیات بیشتر از عملکرد شرکت‌های کارگزاری و نظارت دقیق‌تر بر آنها عنوان و تاکید کرد: «تا ۳۱ شهریورماه امکان اصلاح این دستور‌العمل وجود دارد. براین اساس از اعضای محترم کانون می‌خواهیم تا پیشنهادات خود را برای اصلاح دستورالعمل به کمیته رتبه‌بندی کانون ارائه دهند تا در موعد مقرر اصلاحات را بررسی و به تصویب برسانیم.»
او اظهار کرد: نخستین‌‌بار در سال ۱۳۹۶، مدیریت نظارت بر کارگزاران طی ابلاغیه‌ای بر تدوین دستورالعملی به منظور رتبه‌بندی کارگزاران دستور داد. به این منظورکارگروهی ۷ نفره متشکل از نمایندگان بورس‌ها؛ شرکت بورس اوراق بهادار تهران، فرابورس ایران، بورس انرژی و بورس کالا و همچنین ۳ نفر نماینده از طرف کانون کارگزاران در این کانون تشکیل شد. عمده اقدامات و جلسات این کارگروه در سال ۱۴۰۱ انجام پذیرفت و نظرات بالغ بر ۱۰۰ نفر از نخبگان بازار سرمایه روی این دستور‌العمل اعمال شد و در نهایت ۲۳ بهمن‌ماه ۱۴۰۱ دستورالعمل جدید رتبه‌بندی شرکت‌های کارگزاری تصویب شد. براساس این دستورالعمل، رتبه‌بندی شرکت‌های کارگزاری به تفکیک فعالیت در بورس‌ها به شکل مجزا از نیم‌ستاره تا ۵ ستاره تقسیم‌بندی و مجری انجام آن کانون کارگزاران تعیین شد.
احمدیان ادامه داد: بنا‌بر الزامات سازمان بورس و محدودیت زمانی، معاونت امور اعضاء و حقوقی کانون کارگزاران تا تاریخ ۳۱ تیرماه ۱۴۰۱ شرکت‌های کارگزاری براساس این دستورالعمل رتبه‌بندی شدند و این رتبه‌بندی به صورت محرمانه برای این شرکت‌ها ارسال شد. رتبه‌بندی در سال‌های ۱۳۸۰ تا ۱۳۹۰ به روش سنتی و توسط سازمان بورس انجام می‌شد. در شیوه سنتی حجم معاملات مبنای رتبه‌بندی کارگزاران بود در حالی که رتبه‌بندی در شکل جدید معیار و مقیاس سنجش در نظر گرفتن کلیه فعالیت‌ها و خدمات کیفی و کمی شرکت‌های کارگزاری است. رتبه‌‎بندی براساس معاملات همچنان پا‌برجاست و رتبه‌ کارگزاران برحسب معاملات ماهانه منتشر می‌شود ولی رتبه‌بندی به شکل دستورالعمل جدید به‌طور سالانه انجام می‌شود.
عضو هیات‌مدیره کانون کارگزاران بورس و اوراق بهادار عنوان کرد: هدف از این شکل رتبه‌بندی در نظر گرفتن ریز جزئیات عملکرد شرکت‌های کارگزاری و نظارت دقیق‌تر بر آنهاست. این دستورالعمل جامع است و کلیه فعالیت‌های شرکت کارگزاری را در نظر می‌گیرد. در دستورالعمل‌های قبلی هیچ جایگاهی برای نظرسنجی از مشتریان کارگزاران وجود نداشت، ولی دستورالعمل جدید وزن عمده‌ای از امتیازات را به مشتریان تخصیص داده است.
او افزود: این دستورالعمل در بخش‌های مختلف، مقیاس و معیاری عادلانه را برای اعضای کانون کارگزاران در نظر گرفته است. مثلا در بخش‌هایی مانند بورس اوراق بهادار، بورس کالا، بورس انرژی، به بررسی حوزه معاملات، در نظر گرفتن مشتریان جدید، کارمزد معاملات، مشتریان فعال، معاملات و اوراق مشتقه می‌پردازد. به‌طور مثال شرکت‌های کارگزاری که پذیرش شرکت‌ها در بورس اوراق بهادار می‌گیرند از امتیازاتی بهره‌مند خواهند شد. درخصوص امتیازدهی دستورالعمل در حوزه راهبری شرکتی مسائلی از قبیل انحراف از مقررات مورد بررسی قرار می‌گیرد. به عنوان مثال لازم است اعضای محترم کانون به شکایت واصله در سریعترین زمان ممکن و در موعد مقرر که عمدتا در سامانه سمتاست پاسخ دهند. در دستورالعمل بخشی تنبیهی را برای عدم پاسخ‌دهی به موقع در نظر گرفته‌شده که دارای امتیاز منفی است که لازم است شرکت‌های کارگزاری این موضوع را مدنظر قرار دهند. همچنین در حوزه راهبری شرکتی نیز کیفیت گزارش صورت‌های مالی توسط حسابرس قانونی و معتمد سازمان محترم بورس بررسی می‌شود که به ۴ بخش مطلوب، مشروط، عدم اظهارنظر و مردود مورد بررسی قرار می‌گیرد که اگر شرکت کارگزاری موفق به دریافت گزارش حسابرسی مطلوب (مقبول) شود، امتیاز کامل این بخش را دریافت می‌کند. در حوزه راهبری شرکتی گزارش حسابرسی صورت‌های مالی سالانه در سه حوزه بورس اوراق بهادار، بورس کالا و بورس انرژی تفکیک شده‌اند. زمانی که نظر حسابرس اظهارنظر به صورت مشروط باشد بنا به بندهای مرتبط با هر بخش، امتیاز کمتری نسبت به آن بخش تخصیص داده می‌شود.
احمدیان گفت: در بخشی از دستورالعمل مقداری از امتیاز رتبه‌بندی برای کانون کارگزاران به عنوان یک تشکل خود انتظام و نهاد صنفی در نظر گرفته شده به این شکل که عضویت در هیات‌مدیره، کمیته‌ها و کارگروه‌ها دارای امتیاز بوده و همچنین شرکت‌های کارگزاری که اعلام داوطلبی کردند و به هر علتی پذیرش نشدند یا در انتخابات هیات‌مدیره رای نیاورده‌اند‌، مشمول این امتیاز می‌شوند. بخش دیگری از امتیازات کانون مربوط به میزان استفاده از ظرفیت‌های آموزشی کانون و استفاده از دوره‌های آموزشی کانون به شکل داوطلبانه است که امتیاز مختص خود را برای شرکت‌های کارگزاری دارد. همچنین رعایت شرایط عضویت در کانون از جمله پرداخت حق عضویت به موقع یا تاخیر یا عدم پرداخت دارای امتیاز مثبت یا منفی است. یکی از مهم‌ترین بخش‌های دستورالعمل در قسمت بورس اوراق بهادار به آن اهمیت داده است ایفای تعهدات است که عمدتا نکول شرکت کارگزاری را دراتاق پایاپای بررسی می‌کند. اگر شرکتی دچار نکول شود طبق فرمول به ازای هر دقیقه امتیاز منفی ثبت می‌شود و جنبه کاهنده دارد و اگر شرکتی نکول نداشته باشد ۱۰ امتیاز این بخش را به صورت کامل دریافت می‌کند. همچنین در حوزه کنترل ریسک اعتباری و عمدتا دستورالعمل اعتباری از بابت ارزش در ریسک مشتریان برای کارگزاری‌ها امتیازاتی در نظر گرفته شده که بخش عمده آن مربوط به ضریب کمیته پایش ریسک است. ضریب کمیته پایش ریسک هر سه ماه یک‌بار توسط مدیریت نظارت بر کارگزاران برای شرکت‌های کارگزاری ارسال می‌شود، از این رو کارگزاران پرریسکی که ریسک زیادی را به اتاق پایاپای منتقل می‌کنند امتیاز منفی دریافت می‌کنند ولی کارگزارانی که ضریب قابل قبولی را از کمیته پایش ریسک دریافت می‌کنند ۱۰ امتیاز کامل این بخش به ایشان تعلق می‌گیرد. تمامی مواردی که در بخش‌های نظارتی دستورالعمل در قسمت بورس اوراق بهادار مطرح شدند در سایر بورس‌ها نیز به همین شکل دارای امتیاز هستند.