رتبه دوم در هدردادن گاز

فاطمه کاظمی- طبق گزارش بانک جهانی در سال۲۰۲۳، ایران با سوزاندن حدود ۲۱‌میلیارد مترمکعب گاز، پس از روسیه در رتبه دوم جهان قرار دارد.
معضل گازهای شعله‌ور در ایران، یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های اقتصادی و زیست‌محیطی کشور است. وعده‌های بی‌عمل مسوولان، مشکلات اقتصادی و تحریم‌ها، همگی دست‌به‌دست هم داده‌اند تا ایران همچنان در رتبه‌های بالای هدررفت گازهای مشعل قرار داشته باشد.
گازهای مشعل، گازهایی هستند که در فرآیند استخراج نفت به‌طور غیرقابل ‌اجتناب به جو سوزانده می‌شوند. در شرایطی که بسیاری از کشورهای نفت‌خیز جهان با این معضل مواجه هستند، ایران با حجم عظیم گازهای مشعل، به‌‌ویژه در میدان‌های نفتی خوزستان، یکی از بزرگ‌ترین کشورهای هدردهنده این منابع ارزشمند شناخته می‌شود.
طبق گزارش بانک جهانی در سال۲۰۲۳، ایران با سوزاندن حدود ۲۱میلیارد مترمکعب گاز، پس از روسیه در رتبه دوم جهان قرار دارد که بخش عمده‌ای از این سوزاندن در میدان‌های نفتی خوزستان صورت می‌گیرد. این حجم از گازهای هدررفته نه‌تنها زیان‌های اقتصادی فراوانی به‌دنبال دارد، بلکه می‌تواند برای تامین نیازهای داخلی و حتی کشورهای همسایه مورد بهره‌برداری قرار گیرد.
یکی از عوامل اصلی در تداوم سوزاندن گازهای مشعل در ایران، عدم وجود فناوری‌های مناسب برای جمع‌آوری و بهره‌برداری از این منابع است. باوجود ادعاها و وعده‌های مکرر مسوولان در سال‌های گذشته بر کاهش گازهای مشعل، گزارش‌ها و آمارها حاکی از آن است که عملا هیچ پیشرفتی در زمینه جمع‌آوری گازهای مشعل مشاهده نشده است.
وعده‌هایی که عملی نشدند
از دهه ۸۰ تاکنون، دولت‌ها و وزارتخانه‌های نفت ایران وعده‌های مختلفی برای جمع‌آوری گازهای مشعل داده‌اند. از طرح‌های بلندپروازانه برای احداث واحدهای فرآوری گرفته تا انعقاد قراردادهای بین‌المللی، همگی در حد وعده باقی مانده‌اند. برای مثال در سال ۱۳۹۷ وزیر نفت وقت اعلام کرد که تا سال۱۴۰۰، حجم گازهای شعله‌ور به‌ طور چشمگیری کاهش خواهد یافت. اما براساس آمارهای موجود، ایران همچنان در صدر کشورهای هدردهنده گازهای مشعل قرار دارد.
یکی از دلایل اصلی عدم تحقق این وعده‌ها، مشکلات اقتصادی و تحریم‌های بین‌المللی‌ست. جمع‌آوری و فرآوری گازهای مشعل نیازمند سرمایه‌گذاری هنگفت در زیرساخت‌ها و فناوری‌های پیشرفته است. اما ایران با اقتصادی ضعیف و محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها، توانایی تامین این سرمایه را ندارد. تحریم‌ها همچنین مانع ورود شرکت‌های بین‌المللی و فناوری‌های مدرن به ایران شده است.
سوزاندن گازهای مشعل علاوه‌بر هدررفت منابع انرژی، پیامدهای زیست‌محیطی گسترده‌ای دارد. انتشار دی‌اکسیدکربن و دیگر گازهای گلخانه‌ای ناشی از این فرآیند، به تشدید تغییرات اقلیمی و آلودگی هوا دامن می‌زند. از سوی دیگر، این گازها می‌توانند به‌‌جای سوختن، در صنایع پتروشیمی، تولید برق یا حتی صادرات مورد استفاده قرار گیرند.
سوزاندن گازهای مشعل علاوه‌بر هدررفت منابع انرژی، پیامدهای زیست‌محیطی گسترده‌ای دارد. انتشار دی‌اکسیدکربن و دیگر گازهای گلخانه‌ای ناشی از این فرآیند، به تشدید تغییرات اقلیمی و آلودگی هوا دامن می‌زند. از سوی دیگر، این گازها می‌توانند به‌جای سوختن، در صنایع پتروشیمی، تولید برق یا حتی صادرات مورد استفاده قرار گیرند.
حجم گازهای مشعل در ایران به‌ قدری زیاد است که می‌تواند حدود ۴۰‌درصد از نیاز گاز ترکیه را تامین کند. ترکیه با جمعیتی مشابه ایران، به شدت به واردات گاز وابسته است. اگر ایران توانایی جمع‌آوری و فرآوری این گازها را داشت، می‌توانست به یک صادرکننده بزرگ گاز تبدیل شود.
ضرورت سرمایه‌گذاری در توسعه زیرساخت‌های فرسوده صنعت نفت و گاز
برای حل معضل گازهای مشعل، ایران نیازمند اتخاذ اقدامات ساختاری و بنیادین است. یکی از الزامات اساسی، سرمایه‌گذاری گسترده در توسعه زیرساخت‌های فرسوده صنعت نفت و گاز است. تاسیسات جمع‌آوری گاز و شبکه‌های لوله‌کشی در مناطق نفت‌خیز کشور باید بازسازی شوند تا انتقال این گازها به دیگر بخش‌های کشور امکان‌پذیر گردد. از سوی دیگر، بهره‌گیری از فناوری‌های نوین در فرآیند استخراج و بهره‌برداری از گاز می‌تواند به کاهش هدررفت این منابع کمک کند.
با وجود محدودیت‌های اقتصادی و تحریم‌ها، ایران می‌تواند با اصلاح قوانین و مقررات، زمینه جذب سرمایه‌گذاری خارجی در این بخش را فراهم کند. انعقاد قراردادهای بلندمدت با شرکت‌های آسیایی و استفاده از ظرفیت کشورهای همسو می‌تواند بخش بزرگی از مشکلات مالی و فناوری را حل کند.
با وجود محدودیت‌های اقتصادی و تحریم‌ها، ایران می‌تواند با اصلاح قوانین و مقررات، زمینه جذب سرمایه‌گذاری خارجی در این بخش را فراهم کند. انعقاد قراردادهای بلندمدت با شرکت‌های آسیایی و استفاده از ظرفیت کشورهای همسو می‌تواند بخش بزرگی از مشکلات مالی و فناوری را حل کند.
در کنار جذب سرمایه‌گذاری خارجی، حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان داخلی و توسعه فناوری‌های بومی در صنعت نفت و گاز می‌تواند راهکاری پایدار برای حل این بحران باشد. با توجه به تقاضای بالای گاز در کشورهای همسایه، ایران می‌تواند با ایجاد همکاری‌های منطقه‌ای و صادرات گازهای مشعل، این منابع را به‌صورت اقتصادی به بهره‌برداری برساند و از آنها به‌ عنوان یک منبع جدید درآمد استفاده کند.