فصل تازه روابط تهران-مسکو

گروه سیاسی- مسعود پزشکیان روزهای پایانی هفته گذشته را در تاجیکستان و روسیه گذراند. سفری که رییس‌جمهور در راس هیاتی بلندمرتبه متشکل از شماری از وزیران و معاونان ریاست‌جمهوری طی آن، ابتدا راهی دوشنبه شد و پس از دیدار با رییس‌جمهور، نخست وزیر و روسای مجالس ملی و نمایندگان تاجیکستان، صبح روز جمعه به وقت محلی، با بدرقه محمدطاهر ذاکرزاده، رییس مجلس نمایندگان این کشور، دوشنبه را به سمت مسکو ترک کرد تا ضمن دیدار با رییس‌جمهور و نخست‌وزیر روسیه، پای قراردادی را امضا کند که قرار است مبنای همکاری جامع و راهبردی دو کشور طی دهه‌های آینده باشد.
سفر پزشکیان به تاجیکستان
با این همه دو روز نخست این سفر سه‌روزه در دوشنبه که به دیدارهای رییس‌جمهور و هیات‌عالی‌رتبه همراه با رییس‌جمهور و مقام‌های ارشد تاجیکستان اختصاص داشت نیز از جهاتی حائز اهمیت بود. سفری که پزشکیان در جریان آن با حضور در دانشگاه علوم پزشکی ابن‌سینای شهر دوشنبه و شرکت در همایش تجاری، سرمایه‌گذاری و گردشگری ایران و تاجیکستان در این مراسم سخنرانی کرد. سیدعباس عراقچی که از جمله همراهان رییس‌جمهور در این دو سفر مهم بود، در توضیحاتی درباره سفر نخست به مقصد دوشنبه و دیدار با مقام‌های ارشد تاجیکستان گفت: «تاجیکستان کشوری فارسی‌زبان در حوزه تمدن ایرانی است و علایق فرهنگی، تاریخی و تمدنی بسیاری با این کشور داشته و داریم.» وزیر امور خارجه همچنین از امضای ۲۰ یادداشت تفاهم در حوزه‌های گوناگون از جمله اقتصادی، سرمایه‌گذاری، تجاری، گردشگری و حمل‌ونقل خبر داد.
سفر پزشکیان به روسیه
با این همه، اما روز پایانی این سفر سه‌روزه که روز گذشته در مسکو رقم خورد، بی‌تردید مهم‌ترین روز این سفر نیز بود. مسعود پزشکیان و هیات عالی‌رتبه همراه که ساعاتی پیش از نیمروز گذشته به وقت تهران، وارد مسکو شد، در بدو ورود به فرودگاه بین‌المللی ونووکوا مورد استقبال وزیر انرژی روسیه و رییس طرف روسی کمیسیون همکاری‌ مشترک دو کشور، معاون وزیر امور خارجه روسیه، کاظم جلالی و آلکسی ددوف سفیران دو کشور و برخی دیگر از مقام‌های دولت روسیه قرار گرفت. پزشکیان همچنین در ادامه با حضور در محل یادبود سرباز گمنام روسیه با اهدای تاج گل به این بنای یادبود ادای احترام کرد.
تاکید پزشکیان بر لزوم اجرای توافق‌های پیشین
مسعود پزشکیان همچنین در نخستین سفر خود به روسیه در قامت رییس‌جمهور ایران با همتای روس خود نیز دیدار کرد، در جریان این دیدار با ولادیمیر پوتین گفت‌وگو کرد. این در حالی بود که پیش از آغاز این نشست دوجانبه، رییس‌جمهور ایران با حضور در کاخ کرملین به شکل رسمی مورد استقبال رییس‌جمهور روسیه قرار گرفت.
پزشکیان در دیدار با پوتین با اشاره به دیدار خود با رهبری پیش از عزیمت به این سفر سه‌روزه گفت: «ایشان سلام ویژه‌ای داشته و تاکید داشتند که ارتباطات ایران و روسیه عمیق‌تر شود.» رییس‌جمهور اضافه کرد: «ارتباطات ما درباره منطقه و مسائل دوجانبه بیشتر می‌شود و روابط اقتصادی، تجاری و فرهنگی مستحکم‌تر می‌شود.» پزشکیان همچنین با تاکید بر اینکه در جریان این سفر، «طرح جامع راهبردی دو کشور امضا خواهد شد»، گفت: «ما در زمینه اقتصادی، تجاری، فرهنگی و امنیتی روابط خود را گسترش می‌دهیم.» او با بیان اینکه «موانع تحقق توافق‌های پیشین را رفع کرده‌ایم»، گفت: «مصمم هستیم توافق‌های پیشین را اجرایی کنیم.»
رییس‌جمهور ایران همچنین با تاکید بر اینکه «مراحل اجرایی نیروگاه هسته‌ای به خوبی پیش می‌رود»، گفت: «توافقات دراین‌باره امضا خواهد شد. سعی کرده‌ایم تمام مشکلات موجود در گسترش روابط دو کشور را در کشور خود از بین ببریم. ارتباط خود با روسیه را حیاتی، حساس و راهبردی می‌دانیم و در این مسیر محکم ایستاده‌ایم.» رییس‌جمهور ادامه داد: «این نگاه و توصیه رهبری و باور ما این است که منطقه را باید دولت‌های منطقه اداره کنند. نیازی نیست از آن طرف دنیا به این منطقه آمده و منطقه را بهم بریزند و سیاست‌های خود را اعمال کنند. این ارتباطات، نقشه آنها را خنثی می‌کند. لازم است همکاری‌های ایران و روسیه در سطح منطقه و بین‌الملل گسترش یابد.»
تاکید پوتین بر توافق جامع ایران- روسیه
ولادیمیر پوتین در این نشست با اشاره به سفر رییس‌جمهور ایران به‌منظور امضای توافق شراکت جامع راهبردی میان طرفین و دیدار با مقامات عالی‌رتبه روسیه، گفت که این توافقنامه جدید میان ایران و روسیه انگیزه و نیروی تازه‌ای به تمامی حوزه‌های همکاری میان طرفین می‌بخشد. رییس‌جمهور روسیه تصریح کرد: «ایران و روسیه به اجرای پروژه‌های مشترک، از جمله در زمینه انرژی هسته‌ای ادامه می‌دهند و ظرفیت پروژه‌های دیگری نیز در حوزه انرژی و چشم‌انداز خوبی در حوزه لجستیکی وجود دارد.» پوتین روند فعلی توسعه روابط اقتصادی و تجاری میان ایران و روسیه را «کاملا قابل‌قبول» دانست و گفت: «مسلما، رایزنی ما درباره دستور کار بین‌المللی هم در جهان به طور کلی و هم در منطقه، واقعا مورد نیاز است.» او درباره دیدار با همتای ایرانی خود گفت: «بسیار خوشحالیم رییس‌جمهور ایران و هیات همراه را ملاقات می‌کنیم.» پوتین سپس خطاب به پزشکیان اضافه کرد: «سفر شما امروز اهمیت ویژه‌ای دارد زیرا نه‌تنها تمامی مسائل دوجانبه را بررسی می‌کنیم، بلکه معاهده همکاری جامع را امضا می‌کنیم. ما روی این توافقنامه کار کرده‌ایم و خرسندم که این بررسی به پایان رسید. مطمئن هستم این توافقنامه به آینده همکاری دوکشور کمک خواهد کرد. در زمینه انرژی، حمل‌ونقل، هسته‌ای، گردشگری، همکاری بشردوستانه و فرهنگی گسترش همکاری خواهیم داشت. لازم است همکاری‌های خود را در سطح منطقه و بین‌الملل گسترش دهیم.» پوتین در پایان با بیان اینکه «آرزوی بهترین‌ها را برای رهبر ایران داریم»، گفت: «اطلاع داریم آنچه در مسائل دوجانبه روسیه و ایران انجام می‌شود، تحت ملاحظات و کنترل ایشان است.»
تاکید پزشکیان بر اهمیت روابط تهران- مسکو
مسعود پزشکیان همچنین در ادامه برنامه‌های سفر به روسیه، نیمروز جمعه در دیدار میخاییل میشوستین، نخست وزیر روسیه بر اراده دولت جمهوری اسلامی برای گسترش روابط دو کشور تاکید کرد و گفت: «امضای موافقتنامه، فصل نوینی در روابط دو کشور خواهد بود.» رییس‌جمهور به اجلاس آتی کشورهای حاشیه خزر نیز اشاره کرد و گفت: «امیدوارم در حاشیه این نشست نیز بتوانیم پیرامون مذاکرات و رایزنی‌های خود در زمینه گسترش روابط را دنبال کنیم.» او همچنین ظرفیت‌های همکاری ایران و روسیه را متنوع توصیف کرد و گفت: «ایران و روسیه می‌توانند در زمینه‌های راه، آموزش، تجارت و دیگر عرصه‌ها همکاری‌های گسترده‌ای داشته باشند و این همکاری‌ها می‌تواند تحریم‌ها و زیاده‌خواهی‌های آمریکا و کشورهای غربی را بی‌اثر کند.»
این در حالی بود که نخست وزیر روسیه نیز در این دیدار، ضمن ابراز خرسندی از حضور پزشکیان در روسیه بر اهمیت موافقتنامه راهبردی با ایران برای رییس‌جمهور کشورش تاکید کرد و گفت: «روابط ایران و روسیه‌ روبه گسترش است و امیدوارم با توجه به اشتراکات فرهنگی در زمینه‌های مختلف بتوانیم روابط خود را بیش از پیش افزایش دهیم.» میخاییل میشوستین با اشاره به ضرورت تسریع در پیشبرد پروژه راه‌آهن رشت-آستارا تصریح کرد: «امیدوارم مراحل مختلف اجرای این پروژه مطابق زمان‌بندی انجام شده اجرا شود.» نخست وزیر روسیه همچنین بر آمادگی این کشور برای صادرات گاز به ایران تاکید کرد و در پایان گفت: «در این زمینه با وزیر نفت ایران مذاکراتی داشته‌ایم و آمادگی این کار را داریم.»
امضای پیمان همکاری راهبردی ایران و روسیه
در شرایطی که مسعود پزشکیان، رییس‌جمهور ایران در جریان سفر خود به مسکو، همراه با ولادیمیر پوتین، رییس‌جمهور روسیه موافقتنامه جامع همکاری بلندمدت ایران و روسیه را امضا کرد، هنوز اطلاعات دقیقی از جزئیات این پیمان همکاری جامع در اختیار افکار عمومی در دو کشور به‌ویژه ایران قرار نگرفته و بنابر آنچه رسانه‌های داخلی در این رابطه نوشته‌اند، «این موافقتنامه به ۳۰ حوزه همکاری بین دو کشور با اولویت همکاری‌های اقتصادی، تجاری، حمل‌ونقل، نفت و گاز، دریای خزر، قضایی، همکاری دو کشور در سازمان‌های بین‌المللی و منطقه‌ای، همکاری پارلمانی، استفاده از انرژی صلح‌آمیز هسته‌ای، همکاری در حوزه‌های بهداشت درمان و علمی و فناوری، محیط‌زیست، ورزش، امنیتی، دفاعی، نظامی و انتظامی اشاره شده است. این موافقتنامه دارای یک مقدمه و ۴۷ ماده است که پیش‌نویس آن توسط ایران تهیه شده و در تابستان سال جاری نهایی شد. این در حالی بود که پایگاه اطلاع‌رسانی نهاد ریاست‌جمهوری حوالی غروب روز گذشته با انتشار تصاویری از روسای جمهور دو کشور ایران و روسیه از نهایی شدن روند امضای این توافقنامه همکاری راهبردی خبر داد و نوشت: «توافقنامه جامع راهبردی ایران و روسیه به امضای روسای جمهوری اسلامی ایران و جمهوری فدراتیو روسیه رسید.» بنابراین گزارش، روسای جمهور ایران و روسیه در مراسمی در کاخ کرملین، توافقنامه جامع راهبردی بین دو کشور را امضا کردند و با امضای این معاهده دو کشور روابط خود را به شکل ویژه در زمینه‌های اقتصادی، علمی، فناوری، فرهنگی و گردشگری گسترش خواهند داد.
پیشینه و آینده روابط تهران- مسکو
روسیه در سال‌های گذشته به‌نوعی به شریک راهبردی جمهوری اسلامی تبدیل شده یا دست‌کم برخی از مقام‌های ایرانی تاکید دارند که روابطی که در این سال‌ها میان تهران و مسکو شکل گرفته، روابطی راهبردی و در راستای منافع ملی دو کشور. همکاری ایران و روسیه در چارچوب اوپک پلاس از چندین و چند سال پیش آغاز شده و از سوی دیگر باتوجه به پیوستن جمهوری اسلامی به پیمان بریکس و شانگهای در سال‌های گذشته، عملا زمینه همکاری اقتصادی تهران و مسکو نیز بیش از پیش گسترش یافته است. با این همه اما احتمالا آنچه به‌واقع این دو کشور را این‌چنین به یکدیگر نزدیک کرده، نه لزوما هیچ‌یک از این دو کشور، بلکه ایالات‌متحده و تحریم‌هایی است که به دلایل متفاوت و با اشکال و انواع گوناگون علیه هر دو کشور ایران و روسیه اعمال کرده است. تحریم‌هایی که دست‌کم در بخشی از آنها، اتحادیه اروپا نیز همراه و همگام با آمریکاست. این تحریم‌ها اما عملا باعث شده هم ایران و هم روسیه به فکر همکاری با یکدیگر بیفتند تا مگر از طریق مزایای این تعامل دیپلماتیک، زمینه‌ای فراهم کنند تا بخشی از این تحریم‌ها را دور بزنند.
همزمان در حالی که روسیه بزرگ‌ترین منابع گاز جهان را دارا بوده، باتوجه به بحران ناترازی انرژی در ایران، برخی ناظران معتقدند گسترش همکاری تهران با مسکو می‌تواند نقش موثری را در مدیریت ناترازی‌های حوزه انرژی در ایران ایفا کند. اما اگرچه برخی ناظران معتقدند که می‌توان از روسیه به‌عنوان شریک راهبردی جمهوری اسلامی نام برد، طیفی دیگر از ناظران نیز به اختلاف‌نظرهای اساسی دو کشور در برخی موضوعات اشاره می‌کنند. بدین ترتیب در حالی که موافقان گسترش این همکاری به نکاتی اشاره می‌کنند که روسیه وسیع‌ترین کشور جهان است و درعین حال کشوری دارای حق وتو در شورای امنیت و دومین قدرت نظامی جهان، مخالفان گسترش این روابط به برخی بدعهدی‌های روس‌ها در مقاطعی حساس در همین جلسات شورای امنیت اشاره می‌کنند.
با این همه اما روابط ایران و روسیه صرفا به همین چند سال گذشته محدود نیست؛ چنان‌ که موافقتنامه‌ای تحت عنوان «قانون معاهده اساس روابط متقابل و اصول همکاری بین جمهوری اسلامی ایران و فدراسیون روسیه» در سال ۱۳۷۹ در شهر مسکو با حضور روسای جمهور دو کشور به امضا رسید. سندی که در ادامه به تصویب مجالس دو کشور نیز رسید و از سال ۱۳۸۰ نیز به طور رسمی به اجرا درآمد. برابر مفاد این موافقتنامه مدت این موافقتنامه ۱۰ ساله بود که پس از اتمام دوره، 2 بار و هر کدام برای ۵ سال به شکل خودکار تمدید شد. حال آنکه با فرارسیدن فروردین‌ماه ۱۴۰۰، محمدجواد ظریف وزیر امور خارجه وقت ایران در دیداری با همتای روس خود در تهران، این موافقتنامه را برای مدت ۵ ساله سوم تمدید کرد. حال اما در جریان سفر پزشکیان به روسیه، سندی تازه تحت عنوان «سند جامع همکاری‌های جمهوری اسلامی ایران و فدراسیون روسیه» به امضا رسیده که مدت زمان آن، 20 سال است و از این امکان نیز برخوردار است که در صورت موافقت طرفین، بدون محدودیت تمدید شود.