آغاز کاوش‌ها در گنبد سلطانیه بعد از ۱۰ سال

گنبد سلطانیه، بنایی هشت‌ضلعی است و در اطراف گنبد آبی‌ فیروزه‌ای‌رنگ آن هشت مناره قرار دارد و قدیمی‌ترین گنبد دوپوش موجود در ایران است. داخل بنا نیز سقف اتاق‌های بالا با گچ‌بری‌ها و آجرهای رنگارنگ تزئین شده و در حاشیه طاق‌ها آیات قرآنی و اسماءالله با خط جلی نوشته شده ‌است. حکاکی‌هایی در آجرهای دیوارها و سقف‌های رنگین بنا نیز دیده می‌شود. فعالیت‌های حفاظتی و مرمتی مجموعه از همان ابتدای ثبت ملی در سال‌های ۱۳۱۰ هجری شروع شد و تاکنون ادامه یافته است.
میرموسی انیران مدیر پایگاه میراث جهانی گنبد سلطانیه با اشاره به اینکه در این روزها که شیوع ویروس کرونا سبب تعطیلی بخش‌های مختلف حوزه میراث و گردشگری شده است و عملا امکان بازدید از پایگاه‌های میراث جهانی وجود ندارد اما شرایط برای بازدید مجازی بازدیدکنندگان فراهم شده است، به ایلنا گفت: هرچند عملا از اواخر اسفند ۱۳۹۸ شاهد تعطیلی گنبد سلطانیه و عدم امکان بازدید از این مجموعه هستیم اما بر اساس مصوبات ستاد ملی کرونا فعالیت کارگاهی و مرمت این میراث جهانی با حضور یک‌سوم از افراد در حال انجام است. در حال حاضر نیز کلیپ‌ها و فیلم‌های مختلفی به منظور معرفی گنبد سلطانیه در فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی تهیه و تدوین شده است تا علاقه‌مندان بتوانند از این میراث جهانی به صورت مجازی بازدید کنند.
او در خصوص مرمت‌های انجام‌شده در محوطه میراث جهانی گنبد سلطانیه گفت: زمانی که دروازه شمالی را احیا کردیم موفق شدیم تا اواخر سال ۹۸، حدود ۸۰ درصد مرمت آثاری که در کاوش‌ها به دست آمده بود را به اتمام برسانیم. در سال ۹۹ نیز این کار ادامه می‌یابد و امیدوار هستیم تا پایان خردادماه بتوانیم مرمت آثاری را که در این بخش به دست آمده به اتمام برسانیم. البته نگهداری و حفاظت آثار به صورت مستمر و دائم انجام می‌شود. نباید فراموش کرد با توجه به آنکه ورودی شمالی، ورودی اصلی مجموعه سلطانیه محسوب نمی‌شد، روی آن تمرکز کمتری شده بود و از آنجا که ما ورودی مجموعه را از غرب به سمت شمال تغییر دادیم از این‌رو درصدد مرمت آثاری برآمدیم که در مسیر ورودی قرار گرفته‌اند.
انیران ادامه داد: با توجه به فعالیت‌های انجام شده و در حال حاضر می‌توان گفت تمام فضاهای ورودی شمالی قابل فهم هستند. از پشت دروازه و تاسیساتی که مربوط به نگهبانی می‌شد گرفته تا تاسیسات ورودی مجموعه که کاملا مشهود است و می‌توان معماری این بخش را دید چراکه به ‌طور کامل خواناسازی شده است. در بخش دروازه شمالی مسیرسازی‌هایی از طریق کف فرش‌های چوبی فرآوری شده انجام شده. این چوب‌ها در مقابل رطوبت شهرستان سلطانیه مقاومت دارند و از بین نمی‌روند. این کار طی دو سال اخیر انجام شده است. اما بخش زیادی از مرمت این آثار، در سال ۹۸ و ادامه آن در سال ۹۹ انجام خواهد شد.
کاوش‌های باستان‌شناسی بعد از ۱۰ سال
به گفته مدیر پایگاه میراث جهانی گنبد سلطانیه، سال‌هاست در این مجموعه به دلایل مختلف کاوش انجام نشده. در مکتوبات تاریخی ذکر شده مجموعه سلطانیه دارای دو دروازه شمالی و جنوبی است. دروازه شمالی برای رفت و آمد عموم جامعه و دروازه جنوبی برای رفت و آمد درباریان طراحی شده بود. هرچند بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، ۱۷ فصل کاوش که شروع آن در سال ۶۸ و پایان آن در سال ۸۸ بود انجام شد اما تاکنون کاوش‌های لازم برای اثبات این مکتوبات انجام نشده. از این رو بر آن شدیم تا برنامه کاوش برای رسیدن به پاسخ این سوالات را در نظر بگیریم. در واقع از آخرین کاوش‌ها بیش از ۱۰ سال می‌گذرد. مسوولان میراث فرهنگی استان زنجان بر آن شدند تا از پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری درخواست کنند مجوزهای لازم برای کاوش در این مجموعه را در سال ۹۹ صادر کند.
او تصریح کرد: در حوزه شهرسازی، گنبد سلطانیه، یک ارگ شهر به حساب می‌آید. این در حالی است که از ۱۴ هکتار موجود تنها یک هکتار مورد کاوش قرار گرفته است. با بررسی یک هکتار، امکان این مهم که بتوانیم متوجه شویم شهرسازی در این منطقه چگونه بوده وجود ندارد و بیشتر بر اساس حدسیات عمل می‌کنیم. نیاز است کاوش‌های بیشتری در مجموعه گنبد سلطانیه انجام شود.
ارگ شهر سلطانیه
انیران با اشاره به اینکه برای خواناسازی برج و باروی گنبد سلطانیه نیز فعالیت‌هایی در این مجموعه میراث جهانی انجام شده است، گفت: در این مجموعه ۱۶ برج وجود دارد و برجی که در ضلع جنوب شرقی قرار دارد تنها برجی بود که مرمت نشده بود. در زمستان سال ۹۸ مطالعاتی روی این برج انجام شد و متوجه شدیم تنها برجی که دارای سنگ‌های تزئینی است همین برج ضلع جنوب شرقی است. بقیه برج‌ها دارای سنگ‌های ساده هستند.
باید مطالعاتی در خصوص چرایی تفاوت تزئینات این برج با سایر برج‌های مجموعه سلطانیه انجام شود.
او اذعان کرد: در ادامه روند مرمت، درصدد مستندسازی برآمدیم و در نهایت با توجه به سنگ‌هایی که در مجموعه فراهم کرده بودیم، سنگ‌تراشی را انجام دادیم و از حدود یک ماه دیگر کار را آغاز می‌کنیم. می‌توانیم برای اولین بار برج و باروی ارگ شهر گنبد سلطانیه را به‌ صورت کامل و تکمیل داشته باشیم. در گذشته بنا بر شرایط موجود امکان اجرای این طرح وجود نداشت. حتی در بخش‌هایی از این مجموعه نشانه‌هایی از برج و بارو وجود نداشت و از بین رفته بود اما با پیگیری‌هایی که ما طی سال‌های گذشته انجام دادیم، پی‌ریزی‌ها و دیوارچینی‌ها انجام شد و اکنون شاهد شکل‌گیری برج و بارو هستیم. از این طریق می‌توانیم به زمینه شکل‌گیری گنبد سلطانیه پی ببریم.
مرمت تزئینات بنا
او در توضیح مرمت لایه‌های مختلفی که در گنبد سلطانیه وجود دارد، گفت: تزئیناتی که در گنبد سلطانیه شکل گرفت جدا از سازه است به این معنا که قبل از دوره ایلخانیان، تزئینات همزمان با سازه انجام می‌شد اما در ساخت گنبد سلطانیه در مرحله نخست شاهد ساخت سازه و بعد ایجاد و شکل‌گیری تزئینات روی آن هستیم. این باعث می‌شد سرعت کار افزایش یابد همانند بناهای جدید که اول سازه ساخته می‌شود و سپس نما روی آن کار می‌شود.
او اظهار کرد: مرمت ایوان شمال غرب گنبد سلطانیه که ایوان ورودی به طبقات است نیز در سال ۹۸ آغاز شد و امیدوار هستیم در نیمه نخست سال ۹۹ به پایان برسد. در حوزه مرمت از پاکسازی گرفته تا مستندسازی، تثبیت و خواناسازی انجام می‌شود. اگر بخواهیم تمام تزئینات مجموعه را تقسیم‌بندی کنیم می‌توان گفت با اتمام مرمت ایوان شمال‌غرب از هشت ایوان موجود در گنبد سلطانیه، مرمت پنج ایوان به اتمام می‌رسد. مقدار کار در سایر ایوان‌ها نسبت به ایوان‌هایی که تاکنون مرمت شده‌اند کمتر خواهد بود و سختی کار نیز کمتر است چراکه بخش‌هایی از آنها سالم مانده است. ضمن آنکه با لایه دوم پوشانده نشده‌اند و کاشی‌های آن نسبتا سالم است.
رطوبت صعودی در گنبد سلطانیه اندک است
به گفته او، از آنجا که گنبد سلطانیه، تک‌بنا است و تمام حفاظ آن در مقابل رطوبت همان کاشی‌هایی است که در تزئینات آن به کار رفته. از این‌رو اتفاق خاصی در مجموعه نیفتاده. ضمن آنکه جانمایی گنبد سلطانیه به گونه‌ای در دوره ایلخانیان انجام شده که زمینی که این بنا روی آن قرار دارد جذب آب بالایی دارد. ساختار زمین به دلیل لایه‌های زیرین به گونه‌ای است که آب در آن ته‌نشین و جذب می‌شود. همین امر سبب شده رطوبت صعودی بسیار اندک باشد. عملا مشاهده جمع شدن آب در این مجموعه نیستیم.