اقتصاد معدن، چالش حمل‌ونقل مواد معدنی و توسعه دریامحور

«جهان‌صنعت»- در سال ۹۸ قراردادی در قالب BOT (ساخت، بهره‌برداری و انتقال) بین شرکت همراه جاده، ریل، دریا (هیمکو) و سازمان بنادر و دریانوردی منعقد شد و به موجب این قرارداد، ۱۸۰ هکتار زمین در غرب بندر شهید رجایی به پروژه شرکت هیمکو اختصاص یافت.
در مرحله اول این پروژه، ۶۷ هکتار از این زمین به شرکت تحویل داده شد و در گام اول، پروژه جهت تاسیس یک پایانه مکانیزه با ظرفیت جابه‌جایی سالانه ۱۰ میلیون تن مواد فله معدنی کلید خورد. سرمایه‌گذاری در نظر گرفته شده برای این طرح چیزی حدود ۷ هزار میلیارد تومان است که بخشی از آن در قالب افزایش سرمایه، از سوی سهامداران به پروژه تزریق شده است.
با توجه به نبود یک پایانه اختصاصی و مکانیزه در بخش معدن، بنادر منطقه بندر‌عباس در صادرات و واردات مواد فله معدنی همواره با مسائل متعددی روبه‌رو بوده است که از مهم‌ترین آنها می‌توان به ایجاد آلودگی زیست‌محیطی، زمان طولانی تخلیه و بارگیری و همچنین اتلاف مقدار زیادی از مواد در حین جابه‌جایی به روش سنتی و غیرمکانیزه اشاره کرد که مجموعا هزینه‌های قابل توجهی را روی دست تمامی ذی‌نفعان باقی گذاشته است.
هزینه دوبرابری حمل جاده‌ای نسبت به ریلی، باعث اقبال معدنکاران به حمل‌ونقل ریلی شده است، به‌طوری که طبق برآوردها حدود ۷۰ درصد حمل بار در بخش ریلی، مربوط به مواد فله معدنی است.
محسن نادری مدیرعامل شرکت همراه (جاده، ریل، دریا) با اشاره به پیشرفت حدودا ۱۱ درصدی پروژه و انجام عملیات خاکی و استقرار گروه‌های اجرایی در منطقه‌ بیان کرد: پیش‌بینی ما این است که طی پنج سال آینده احداث این پایانه‌ به پایان برسد؛ البته با ساخت هر بخشی از پایانه که به اتمام برسد، بهره‌برداری از آن آغاز می‌شود و لزومی به اتمام صددرصدی پروژه نیست و سرمایه‌پذیر در این خصوص قول همکاری داده است.
وی افزود: در همین راستا، علاوه‌بر تکمیل پروژه، ساماندهی بخش‌های غیرمکانیزه و سنتی بندر و انتقال آن به بخش‌های مکانیزه همزمان در دستور کار ما قرار دارد. نادری ادامه داد: چشم‌انداز ما احداث پنج پست اسکله برای پهلوگیری کشتی‌هایی با ظرفیت ۱۵۰ هزار تن است. در گام اول پروژه، با توجه به لایروبی در دست اقدام‌، کشتی‌های ۸۰ هزار تنی قابلیت بارگیری یا تخلیه خواهند داشت.
مدیرعامل هیمکو تاکید کرد: نکته مثبتی که درخصوص این پروژه می‌توانم به آن اشاره کنم این است که برخلاف برخی پایانه‌های دیگر، مسیر زمین اختصاص‌یافته به پروژه بن‌بست نیست و امکان توسعه تا ۵۰ میلیون تن را نیز دارد؛ بنابراین چنانچه در آینده نیاز به پهلوگیری کشتی‌های عظیم‌تری باشد، این امکان وجود دارد که آن را توسعه دهیم. هرچند فرم کف اراضی دریایی در خلیج فارس و عمق آب از عوامل محدودکننده است.
وی افزود: مهندسین مشاور پروژه مطالعات مفصلی در خصوص شناخت دریا و زمین در این منطقه انجام داده‌اند. بیش از یکصد پلان جانمایی برای این پایانه طراحی شده تا محل احداث اسکله، مسیر ریلی، محل استقرار کشتی‌ها و همچنین ظرفیت‌های توسعه تا ۵۰ میلیون تن جابه‌جایی سالانه بار به دقت بررسی شود.
او در پاسخ به این سوال که در حال حاضر تخلیه و بارگیری کشتی‌ها چند روز طول می‌کشد، بیان کرد: با توجه به انجام غیرمکانیزه این امر، یعنی تخلیه بارها به روش غیر مکانیزه و سپس بارگیری به همین شکل، حدود ۱۵ الی ۲۰ روز، بسته به میزان بار ارسالی طول می‌کشد؛ در حالی که با راه‌اندازی پایانه مکانیزه، این مقدار به ۳ تا ۴ روز کاهش خواهد یافت.
اسکله همراه هیمکو
نادری خاطرنشان کرد: عدم وجود پایانه مکانیزه و همچنین زمان طولانی تخلیه و بارگیری در کشتی‌ها، ترافیک شدیدی را در منطقه ایجاد کرده و باعث شده واگن‌ها همواره در این منطقه دچار رسوب و توقف‌های طولانی شوند، چرا که نبود پایانه اختصاصی باعث شده این روند تداخلاتی با صادرات و واردات بقیه مواد و محصولات داشته باشد. هرچند برخی شرکت‌های بزرگ معدنی اقداماتی در خصوص مکانیزاسیون تخلیه و بارگیری‌ها در محدوده‌های اجرایی خود انجام داده‌اند، اما تاکنون اقدام وسیعی که نه‌تنها شرکت‌های سهامدار، بلکه همه شرکت‌های دیگر نیز بتوانند از خروجی آن استفاده کنند و در محیط بندرهای مهم کشور باشد، اتفاق نیفتاده است.
مدیرعامل شرکت همراه ادامه داد: درحالی‌که مسیر یک واگن از کرمان به بندرعباس در حالت بهینه می‌تواند بین ۷ تا ۹ بار در ماه باشد، در حال حاضر ۵/۲ تا ۳ و در بهترین حالت ۴ بار در ماه است. وی همچنین درباره میزان اتلاف مواد فله معدنی در حین تخلیه و بارگیری به روش سنتی بیان کرد: براساس گزارشات و شواهد میدانی برآورد می‌شود حدود ۳ تا ۱۰ درصد مواد در حین جابه‌جایی هدر برود، چرا‌که وقتی در یک مرحله با روش غیرمکانیزه بار روی زمین تخلیه می‌شود و سپس با همان روش در کشتی بارگیری می‌شود، در این حین بخشی از بار روی زمین ریخته می‌شود که در مقادیر کلان، مقدار بسیار قابل‌توجهی است.
نادری تاکید کرد: علاوه‌بر موضوع پرت مواد فله‌، آلودگی زیست‌محیطی که ایجاد می‌شود برای افرادی که در آن مناطق مشغول به کار هستند و همچنین ساکنان اطراف منطقه و اکوسیستم دریایی در آن نواحی، آسیب‌های جدی به همراه دارد که با مکانیزه‌کردن این امر، بخش بسیار زیادی از این آلودگی‌ها برطرف می‌شود.
مدیرعامل «هیمکو» اذعان داشت: باید توجه داشت از ابتدای تاسیس این بندر، یعنی دهه ۶۰ تاکنون، بارگیری و تخلیه مواد فله معدنی با همین روش غیرمکانیزه انجام می‌شود و این امر باعث شده حتی نتوانیم از زیرساخت‌های ریلی موجود استفاده بهینه کنیم، چرا که از محل بارگیری تا بندرعباس قطارها سرعت معمول خود را دارند، اما پس از رسیدن به بندرعباس متوسط سرعت حرکت قطارها حدود ۵/۴ کیلومتر در ساعت بوده و این به معنای آن است که ما توقف‌های بسیار طولانی در این مناطق داریم و تا زمانی که وضعیت پایانه‌ها بهبود نیابند، توسعه زیرساخت‌های ریلی به تنهایی پاسخگو نخواهد بود.