تعریف سود بانکی به زبان ساده

محمد میلانی- این پول سود نیست، حق‌الزحمه کارکنان و سایر مخارج مشروع است‌. نخیر! این عین سود است‌. عین ربا! چون دهنده راضی نیست! حرف‌های اینچنینی را هم قبول ندارم!
برای من مهم نیست! مهم این است که مشکلم حل شود‌. همین که دستم را جلوی دیگری دراز نمی‌کنم و می‌توانم مشکلم را از این طریق حل کنم، راضی هستم‌.
این می‌تواند گفت‌وگو و مجادله سه نفری باشد که در مورد سیستم اخذ سود از سوی بانک‌ها یا سیستم اعطای سود به سرمایه‌ها و سپرده‌گذاری‌های بانکی مشتریان در نزد بانک‌ها باشد‌. چنین مجادله‌هایی که میزان وقوع آنها کم نیست و تقریبا همیشه در جامعه شاهد چنین مباحثی هستیم و خواهیم بود؛ در واقع وضعیت سود و منفعت حلال را در جامعه ما مشخص می‌کند‌. توجه به سود حلال در جامعه ما از اهمیت مطلوب و کاملی برخوردار نیست و تلاش برای استقرار چنین وضعیتی چندان مورد اهمیت قرار نمی‌گیرد‌.
اما به راستی ریشه اختلافات بین مردم از کجا نشأت می‌گیرد؟ آیا از عملکرد نامناسب قوانین بانکی است؟ آیا تقاضا و درخواست مردم، بانک‌ها را در قبال تخصیص سود نامتعارف به وجوهات سپرده‌گذاری شده خود آنها، مجبور می‌کند؟
پرسش‌هایی از این دست پیش از آنکه نیاز به پاسخ مدون و درست داشته باشند، نیاز به تبیین و تشریح شرایط و همچنین اعمال قوانین و قواعدی دارند که به عنوان کلیت می‌توانند مورد توجه قرار گیرند‌. مضاف بر آنکه شاید طرح و اعمال آنها در وضعیت سیاست کلان اقتصادی و سرمایه‌ای باعث شود هیچ‌‌گاه راه‌حل‌های مناسب برای برطرف کردن معضلات و سوالاتی از این دست که در واقع زمینه‌ساز تحولاتی منطقی هستند، به‌طور درست و اثربخش طرح نشوند‌.
بانک‌ها در مقام یک بنیاد اقتصادی باید به تولید و افزایش سود بپردازند، افزایش سود برای خود، مشتریان و متقاضیان‌شان‌. همچنین سودی که از قبل آن بتوانند هزینه‌های جاری خودشان را پوشش دهند‌. از این‌رو به میزان پول‌هایی که مردم در بانکی به امانت سپرده می‌کنند، خود را موظف به پرداخت سود می‌کنند‌.
بانک‌ها یا بنگاه‌های اقتصادی این پول و دارایی‌ها را به اشخاص دیگر به عنوان وام پرداخت می‌کنند و علاوه بر دریافت سود از این حجم نقدینگی در واقع سود اشخاص ودیعه‌گذار و نیز هزینه‌های خود را پوشش می‌دهند‌.
چنین تکاپو و عملکردی تاحدودی معقول و متناسب با خواست عرفی است‌ اما بانک‌ها از قبل افزایش سرمایه خود می‌توانند در صنایع مادر یا صنایع بزرگ نیز نقش سرمایه‌گذار را بازی کنند‌. انبوه‌سازی مسکن، ساخت مجتمع‌های اداری و تفریحی و‌.‌.‌. تنها بخشی از تنوع سرمایه‌گذاری‌های بانک‌ها در امور مختلف است‌.
در دنیای امروز بانک‌ها علاوه بر این امور عادی که ذکر شد، ابعاد بسیار وسیعی به کار خود داده‌اند که از آن جمله می‌توان به سرمایه‌گذاری‌های کلان چندملیتی‌ و حتی دادن وام به دولت‌ها و سامانه‌های کلان اقتصادی نیز اشاره کرد‌. تصور کنید اگر مبنای سود حلال به عنوان یک اصل اساسی در کار یک بانک اسلامی لحاظ شود و بنا بر ارتقای سطح فعالیت‌های بانکی تا به این حد باشد، برای اسلامی شدن یک بانک چه تلاش‌های وسیع و مهمی باید صورت گیرد‌.
در نظام بانکداری اسلامی اگرچه سود حاصله از سرمایه‌گذاری‌ها می‌تواند همپای نظام بانکداری جهانی و سرمایه‌داری تعریف شوند اما یک تفاوت عمده وجود دارد‌ تفاوتی که نشان از رویه خاص بانکداری اسلامی یا نگاه اسلامی به معنا و مفهوم سود دارد‌.
در یک کلام ساده، سود در اقتصاد اسلامی عبارت است از رعایت وضعیت منصفانه از بروز معامله‌ای که در آن سود نیز به نفع معقولی حاصل شود‌. بدون آنکه در این ساختار فشار مالی برکسی وارد شود و طرفین احساس خسران یا ضرری نکنند‌. دیگر آنکه اگر معامله‌ای صورت می‌گیرد به الزام برروی جنس یا شی‌ء معامله شده کاری صورت گیرد که تغییر بهینه در آن ملاحظه شود‌. در کتاب جواهرالکلام که یکی از کتب اصلی اهل شیعه محسوب می‌شود به کیفیات سود حلال و مباحث معامله‌ای که سود آن مورد تایید اسلام است به طرز کامل پرداخته شده است‌.
بر این مبنا با توجه به وضعیت بانک‌ها در جامعه ما و نحوه اداره امور اقتصادی از سوی آنها، اگرچه می‌توان ادعا کرد فعل حرام صورت نمی‌پذیرد اما در نوع و نحوه برداشت سود و تقسیم این سود بین طرفین معامله متاسفانه نمی‌توان این ادعا را مطرح کرد‌. به طرز بسیار اجتناب‌ناپذیری بانک‌ها در ایران مجبور به راضی نگه داشتن مشتریان خود هستند و کسانی را دارند که علاوه بر سپرده پول‌های خود به بانک‌ها، توقع دریافت خدماتی خاص از سوی آنها را نیز دارند‌. از این‌رو رقابت هم‌اکنون روابط بین بانک‌ها را تحت‌الشعاع قرار داده و هرکدام از آنها بسته به نوع و میزان ظرفیت‌ها و امکانات‌شان بیشتر از دیگر بانک‌ها خدمات ارائه می‌دهند‌. رقم اعطای سود به سپرده‌های مردمی و ارگان‌ها و شرکت‌ها اگرچه رقمی مصوب و مورد تایید بزرگ‌ترین دستگاه اجرایی اقتصادی در کشور یعنی بانک مرکزی است، اما در نحوه ارائه خدمات، نوع و زمان واگذاری سپرده خدمات، اشکال متنوعی پیدا می‌کنند که به نوبه خود اصل سود حلال و میزان آن را با نقص‌ها و چالش‌های جدی مواجه می‌کند‌.
از این‌رو، اگرچه تلاش در راستای تولید و اختصاص سود حلال به سرمایه‌گذاران، نیاز به برنامه‌ریزی اصیل و بسیار جدی دارد اما چالش‌های بازار ناپایدار در کلیه‌ صنایع و مراکز سودده، توان برنامه‌ریزی درست و منسجم و پیش‌بینی میزان سود حلال را می‌گیرد‌.
درحال حاضر اگرچه میل به تشکیل ساختاری در راستای سرمایه‌گذاری صحیح و تولید مال حلال در میان بسیاری از صاحبان سرمایه‌ها و بنگاه‌های مالی دیده می‌شود اما حمایت از این میل و نیت، خود می‌تواند به عنوان مهم‌ترین عامل در راستای ایجاد ساختاری برای تولید مال و سود حلال، مهم و موثر باشد‌. نظر به بحران‌های مالی و اقتصادی بالاخص در دهه اخیر، سرمایه‎گذاری‌های موثر در راستای ترغیب مردم به منظور توجه به سود حلال خود می‌تواند به عنوان راهی مثبت تلقی شود که هیچ‌گاه این اصل اقتصادی ارزشمند و مهم اسلامی از یاد مسلمانان نرود‌.