حرکت آهسته به سمت هدفمند شدن یارانه

در مصاحبه اخیر رییس‌جمهور در تلویزیون نکته قابل تامل و مهمی وجود داشت که بیم آن می‌رود تا مغفول واقع شود و اهمیت آن آنگونه که باید در نظر گرفته نشود. ایشان فرمودند که در آینده به افراد تحت تکفل دو نهاد بزرگ حمایتی
یعنی کمیته امداد و سازمان بهزیستی کمک‌های هدفمند کالایی صورت خواهد گرفت. این اقدام از دو زاویه اهمیت دارد از یکسو تجربه عدم انصراف بخش عمده جمعیت از دریافت یارانه نشان داد که قطع کردن یارانه نقدی چه کار دشواری است و تا چه حد با مخالفت‌های اجتماعی روبه‌‌رو خواهد شد. به نظر می‌‌رسد فارغ از اینکه آیا دولت بتواند دامنه دریافت‌کنندگان یارانه نقدی را کوچک کند یا نه، بساط یارانه نقدی به سادگی قابل جمع شدن نیست‌ از این‌رو منطقی به نظر می‌رسد که دولت با توجه به نرخ بالای تورم در ایران باید منتظر بماند تا ارزش واقعی یارانه ۴۵ هزارتومانی نزدیک به صفر شود تا بتواند افراد را به عدم دریافت آن راضی کند. در عین حال وظیفه حمایت از اقشار فقیر در برابر امواج آزادسازی قیمتی باید تداوم یابد. حال اگر نتوان این حمایت را به دلیل پیش گفته به شکل یارانه نقدی ادامه داد، چاره‌ای باقی نخواهد ماند جز اینکه یارانه منظور به شکل کالایی ادامه پیدا کند.
همه از علم اقتصاد خرد می‌دانیم که کمک نقدی بهتر از کمک کالایی است چرا‌که مطلوبیت افراد را بیشتر ارتقا خواهد داد. ساده آنکه هر کس بهتر از هر کس دیگری از ترجیحات خود خبر دارد و خود بهتر می‌تواند سبد کالایی را در اختیار گیرد که مطلوبیتش را حداکثر سازد. اگر به افراد به جای پول نقد کالا داده شود، وی ناگزیر از این خواهد بود تا کالای یادشده را به فروش رساند تا با پول نقد حاصل از آن بتواند خرید مورد نظر خود را انجام دهد. شاهد این مدعا نیز آن است که در بیرون مراکز توزیع کالاهای یارانه‌ای که مثلا در اختیار بازنشستگان یک نهاد قرار می‌گیرد، افراد به فروش اقلام دریافتی اقدام می‌کنند به همین دلیل اصولا اقتصاددانان میانه خوبی با یارانه کالایی ندارند و نتیجه آن را تنها اعمال هزینه مبادله به گیرندگان یارانه کالایی می‌دانند. اما در شرایط خاص ایران با توجه به ملاحظات اقتصاد سیاسی موجود چاره‌ای از این امر نیست. به تعبیر دقیق‌تر، اگر در شرایط ایده‌آل بودیم (first best world)‌ در این صورت یارانه نقدی اولویت داشت اما چون در جهان واقعی که مملو از فشارهای سیاسی است
(second best world) قرار داریم، گریزی جز یارانه کالایی باقی نمی‌ماند تا بتوان در آینده دامنه یارانه نقدی را آنقدر محدود کرد تا به افراد تحت شمول نهادهای حمایتی کمیته امداد و سازمان بهزیستی منحصر شود.
Ali_sarzaeem@yahoo.com