رقابتی فراتر از مقابله چین و آمریکا

گروه بین‌الملل- محمدرضا ستاری- پس از حمله روسیه به اوکراین و آغاز جنگ در این کشور، تحلیلگران زیادی در خصوص کاهش نفوذ اقتصادی و نظامی ایالات‌متحده آمریکا اظهارنظر کرده‌اند. هر چند که چنین تحلیلی در طول یک دهه گذشته مورد تاکید برخی از کارشناسان قرار گرفته، اما از سال گذشته که جنگ اوکراین شروع شده، اتفاقات متعددی رقم خورده که باعث تمرکز بیشتری در خصوص کاهش نفوذ جهانی و ژئوپلیتیکی آمریکا شده است.
در واقع مساله مهم این است که از زمان شروع جنگ در اوکراین چند قدرت متوسط جهانی مواضعی مستقل از غرب در خصوص جنگ و روسیه اتخاذ کرده‌اند. به عنوان مثال هند در شرایطی که مشغول خرید نفت ارزان‌قیمت از روسیه است، همزمان به دنبال گسترش روابط اقتصادی و حتی مذاکره در مورد امضای توافقنامه تجارت آزاد (FTA) با روسیه است. از سوی دیگر شاهد افزایش واردات روسیه از هند نیز بوده‌ایم به طوری که برخی کالاهای مورد نیاز این کشور مانند خودرو، قطعات یدکی، محصولات الکترونیکی و تجهیزات پزشکی از هند وارد شده‌اند.
در این مورد هند تنها نیست، چرا که ژاپن نیز به عنوان یکی از اعضای گروه هفت، از روسیه نفت بالاتر از سقف قیمتی ۶۰ دلار تعیین شده در هر بشکه را خریداری کرده است.
زمزمه‌های جدی دلارزدایی
از طرف دیگر اکنون زمزمه‌هایی جدی در خصوص دلارزدایی و کاهش وابستگی به آن در تجارت جهانی به گوش می‌رسد به طوری که اخیرا سایت ژئوپلیتیک گزارش داده که پس از جنگ اوکراین به دلیل اعمال تحریم‌های گسترده بر علیه روسیه، بسیاری از کشورها موضوع و امکان تجارت غیر‌دلاری را در دستور کار خود قرار داده‌اند؛ امری که باعث شده نه‌تنها تجارت یوآن و روبل افزایش یابد، بلکه در فوریه ۲۰۲۳ یوآن چین جایگزین دلار آمریکا به عنوان پرمعامله‌ترین ارز در روسیه شود.
هند و روسیه نیز مکانیسمی برای تجارت روپیه- روبل ایجاد کرده‌اند که هم‌اکنون به واسطه برخی از محدودیت‌های لجستیکی، تجارت میان دو کشور از طریق امارات دنبال می‌شود. این در حالی است که همزمان با سرد شدن روابط میان عربستان و آمریکا، سعودی‌ها نیز به صراحت اعلام کرده‌اند که مایل به تجارت با ارزهایی غیر ‌از دلار هستند، به طوری که محمد الجدان وزیر دارایی عربستان در اوایل سال جاری اظهار کرده بود که هیچ محدودیتی در خصوص چگونگی تسویه حساب‌های تجاری با دلار، یورو یا ریال نداریم.
علاوه بر این چند وقت قبل نیز شاهد بودیم که انور ابراهیم نخست‌وزیر مالزی ایده صندوق پول آسیایی را که نخستین بار از سوی ژاپن مطرح شده بود، جهت کاهش وابستگی به دلار احیا کرده است. در آمریکای‌جنوبی نیز کشورهایی نظیر برزیل و آرژانتین موضوع ارز مشترک به نام سور را مطرح کرده‌اند تا برای معاملات تجاری دوجانبه در این قاره مورد استفاده قرار بگیرد.
این روند در شرایطی در حال تشدید شدن است که شاهد بودیم اخیرا کریستین لاگارد رییس بانک مرکزی اروپا تاکید کرده که هر چند در حال حاضر دلار آمریکا ارز غالب است، اما واشنگتن نمی‌تواند این برتری را برای همیشه بدیهی تصور کند، چرا که آمارها نشان می‌دهد در سال ۲۰۲۲، دلار آمریکا ۵۵ درصد از ذخایر جهانی را به خود اختصاص داده در حالی که این رقم در سال ۲۰۰۷ به میزان ۶۹ درصد بوده است.
موضوعی فراتر از رقابت آمریکا و چین
البته بحث در اینجا تنها بر سر دلارزدایی نیست، بلکه اکنون انتقادها در خصوص نهادهای چندجانبه جهانی نیز از سوی کشورهای در حال توسعه و لزوم یافتن زمینه مشترک در خصوص موضوعات مهم جهانی هم در حال مطرح شدن است. به همین دلیل است که برخی از کارشناسان نقش چین در میانجی‌گری میان ایران و عربستان که تاثیر قابل توجهی در معماری ژئوپلیتیک منطقه خواهد داشت را نیز به عنوان یکی دیگر از عوامل کاهش نفوذ ایالات‌متحده آمریکا می‌دانند. هر چند که ایالات‌متحده در ظاهر از چنین توافقی استقبال کرده، اما در باطن مقامات ارشد آمریکایی ظاهرا نارضایتی خود را به صورت خصوصی به مقامات سعودی منتقل کرده‌اند.
از سوی دیگر شاهد هستیم که برخی از کشورهای اتحادیه اروپا نظیر فرانسه نیز سیگنال‌های روشنی ارسال کرده‌اند که نشان می‌دهد در قبال رقابت میان آمریکا و چین، منافع اقتصادی خود را در اولویت قرار می‌دهند. با این حال به گفته ناظران مساله مهم تنها به چالش کشیده شدن هژمونی آمریکا نیست، بلکه رقابت‌های ژئوپلیتیکی و بسترهای آن در رابطه با سایر کشورها نیز وجود دارد. به عنوان مثال در شرایطی که هند در مورد مسائل مختلف با روسیه همگرایی‌های قابل توجه دارد، نمی‌توان از تیرگی روابط میان دهلی‌نو و پکن نیز غافل شد. در واقع در شرایطی که هندی‌ها در طول دو دهه گذشته به طور قابل توجه روابط اقتصادی و استراتژیک خود را با آمریکا تقویت کرده‌اند، اما همزمان با اینکه دهلی‌نو عضو سازمان شانگهای است، نمی‌توان انتظار همکاری قابل توجهی را میان هند و چین داشت.
از طرف دیگر در شرایطی که نفوذ اقتصادی چین از طریق پروژه یک جاده یک کمربند (BRI) افزایش یافته، اما به واسطه چالش‌های اقتصادی داخلی چین، برخی از کشورهای متحد پکن به دنبال جایگزین‌هایی برای روز مبدا در قبال چین می‌گردند. به همین دلیل است که تحلیلگران معتقدند با توجه به شرایط فعلی نظام جهانی و تحولاتی که در جریان است، تمرکز نباید تنها روی رقابت میان قدرت‌های بزرگ باشد، بلکه در این راستا باید نقش فزاینده و مهم قدرت‌های متوسط در تغییر و تحولات ژئوپلیتیکی را نیز در نظر گرفت.