خطر بحران گرسنگی

«جهان صنعت»-در سال‌های اخیر، امنیت غذایی به یکی از دغدغه‌های مهم در بسیاری از کشورها، از جمله ایران تبدیل شده است. عواملی چون تغییرات اقلیمی، نوسانات اقتصادی، کاهش منابع آبی و افزایش هزینه‌های تولید موادغذایی می‌توانند بر این وضعیت تاثیر بگذارند. بررسی شاخص گرسنگی جهانی (GHI)نشان می‌دهد که ایران در این شاخص با تغییراتی همراه بوده است. امتیاز این شاخص برای ایران در سال۲۰۲۲ برابر با 5/‏6، در سال۲۰۲۳، 7/‏7 و در سال۲۰۲۴، 4/‏7 بوده است. اگرچه ایران نسبت‌به بسیاری از کشورها وضعیت بهتری دارد اما افزایش این شاخص در سال‌های اخیر می‌تواند زنگ هشداری برای سیاستگذاران باشد چراکه نشان‌دهنده چالش‌هایی در حوزه امنیت غذایی و دسترسی عادلانه به موادغذایی سالم در میان اقشار مختلف جامعه است.
یکی از ابزارهای مهم برای ارزیابی و پایش وضعیت گرسنگی در جهان، شاخص گرسنگی جهانی(GHI) است که هرساله توسط شبکه بین‌المللی مبارزه با گرسنگی (International Food Policy Research Institute – IFPRI) منتشر می‌شود. این سازمان با همکاری دیگر نهادهای بین‌المللی، نظیر Welthungerhilfe و Concern Worldwide، به جمع‌آوری داده‌ها و تحلیل‌های مرتبط با امنیت‌غذایی و تغذیه در سطح جهانی می‌پردازد.
جدیدترین گزارش شاخص گرسنگی جهانی (GHI) سال2024 (منتشرشده در ماه اکتبر)، وضعیت گرسنگی را در سراسر جهان، مناطق و کشورهای مختلف بررسی کرده و بر اهمیت عدالت جنسیتی در ایجاد تاب‌آوری در برابر تغییرات اقلیمی و دستیابی به گرسنگی صفر تاکید دارد. این گزارش نشان می‌دهد که باوجود برخی بهبودها در بعضی کشورها، پیشرفت جهانی در کاهش گرسنگی بسیار کند بوده و رسیدن به هدف «گرسنگی صفر» تا سال‌۲۰۳۰ غیرممکن به‌نظر می‌رسد. هر کشوری امتیاز مشخصی در این شاخص دریافت می‌کند که نشان‌دهنده شدت گرسنگی در آن کشور است.
این شاخص براساس چهار مولفه اصلی محاسبه می‌شود:
– نرخ مرگ‌و میر کودکان زیر پنج‌سال: این بخش به‌‌طور مستقیم به تاثیر سوءتغذیه در دوران کودکی اشاره دارد. بالا بودن این نرخ در کشورها نشان‌دهنده مشکلات جدی در زمینه دسترسی به تغذیه کافی، بهداشت و خدمات درمانی است.
– نسبت سوءتغذیه در کودکان زیر پنج‌سال: این عامل به مقدار و کیفیت تغذیه در کودکان اشاره دارد. سوءتغذیه در این سنین می‌تواند تاثیرات طولانی‌مدت بر سلامت و رشد افراد در طول زندگی داشته باشد.
کمبود وزن در کودکان: این شاخص برای اندازه‌گیری نسبت کودکان زیر پنج‌سال که دچار کمبود وزن هستند، استفاده می‌شود که از نشانه‌های اصلی سوءتغذیه مزمن است.
کوتاه‌قدی کودکان: درصد کودکان زیر پنج‌سال که به‌دلیل سوءتغذیه مزمن، قد کوتاه‌تری نسبت به سن خود دارند.
مقدار این شاخص بین صفر تا ۱۰۰ متغیر است که صفر به معنی نبود گرسنگی و شاخص ۱۰۰ بدترین وضعیت ممکن را نشان می‌دهد. سطوح شاخص به این صورت دسته‌بندی می‌شوند:
سطح کم (امتیاز 9/‏9 یا کمتر)، سطح متوسط (بین ۱۰ تا 9/‏19)، سطح جدی (بین ۲۰ تا 9/‏34)، سطح هشداردهنده (بین ۳۵ تا 9/‏49) و سطح بسیار هشداردهنده ( ۵۰ و بالاتر). این دسته‌بندی‌ها نشان می‌دهند که هرچه امتیاز یک کشور بالاتر باشد، وضعیت گرسنگی در آن وخیم‌تر بوده و نیاز به اقدامات فوری‌تری دارد.
با وجود تلاش‌های جهانی، کاهش گرسنگی با روندی کند پیش می‌رود. شاخص گرسنگی جهانی در سال۲۰۲۴ مقدار 3/‏18 را نشان می‌دهد که همچنان در سطح متوسط قرار دارد و در مقایسه با مقدار 8/‏18 در سال ۲۰۱۶ تغییر چندانی نکرده است. به‌نظر می‌رسد که براساس نرخ فعلی، دستیابی به هدف «گرسنگی صفر» تا سال ۲۱۶۰ امکان‌پذیر خواهد شد، یعنی بیش از ۱۳۰سال بعد از موعد تعیین‌شده در اهداف توسعه پایدار 2030.
شاخص جهانی گرسنگی (GHI) سال۲۰۲۴ نشان‌دهنده تشدید بحران گرسنگی در سطح جهانی است. براساس این گزارش، حدود 8/‏2‌میلیارد نفر در جهان از دسترسی به غذای کافی محروم هستند. مناطق جنوب غرب آسیا و آفریقا با بالاترین میزان گرسنگی روبه‌رو هستند و کشورهای همسایه ایران، از جمله افغانستان و پاکستان، با بحران‌های جدی در زمینه کمبود
مواد غذایی مواجهند. همچنین وضعیت امنیت غذایی در یمن و سومالی به حد هشدار رسیده و به شدت نیازمند توجه و اقدام فوری است.
وضعیت ایران در شاخص گرسنگی جهانی۲۰۲۴
در ارزیابی جهانی، ایران در سال۲۰۲۴ موفق به کسب رتبه ۳۸ از میان ۱۲۷‌کشور شده است و امتیاز 4/‏7 را در شاخص گرسنگی جهانی (GHI) دریافت کرده است. این امتیاز نشان‌دهنده وضعیت «کم» گرسنگی در ایران است که به‌ طور نسبی در مقایسه با بسیاری از کشورهای در حال توسعه، وضعیت خوبی دارد. این شاخص در مقایسه با سال‌های گذشته روند نزولی داشته و وضعیت کشور را بهبود بخشیده است. به‌عنوان نمونه، در سال ۲۰۰۰، مقدار این شاخص 7/‏13 بود و از آن زمان در هر دوره کاهش یافته است: در سال ۲۰۰۸ به 1/‏9 رسید، در سال ۲۰۱۶ به ۸ رسید و در نهایت در سال ۲۰۲۴ به 4/‏7 رسید. این کاهش، گواهی بر پیشرفت‌های ملموس در کاهش گرسنگی و سوءتغذیه در کشور است.
در سال۲۰۲۴، وضعیت ایران در شاخص جهانی گرسنگی نسبتا بهتر از بسیاری از کشورهای درگیر بحران‌های جدی مانند جنگ یا بلایای طبیعی است. اما به‌‌طور کلی، ایران همچنان با چالش‌هایی در زمینه گرسنگی و سوءتغذیه مواجه است که بیشتر به مشکلات اقتصادی، تحریم‌ها، تغییرات اقلیمی و نابرابری‌های اجتماعی برمی‌گردد.
یکی از دلایل اصلی وضعیت نه‌ چندان مطلوب ایران در این شاخص، مشکلات اقتصادی کشور و کاهش قدرت خرید مردم به‌ویژه در گروه‌های کم‌درآمد است. علاوه‌بر این، بحران‌های آبی و کاهش منابع طبیعی در برخی مناطق کشور، بر تولید و تامین موادغذایی تاثیر منفی گذاشته است. همچنین مشکلات در دسترسی به موادغذایی سالم و مناسب در برخی مناطق به‌‌ویژه در مناطق روستایی و کمتر توسعه‌یافته، از دیگر عواملی است که موجب شده ایران در رتبه‌های پایین‌تر این شاخص قرار گیرد.
با این حال، ایران در مقایسه با برخی کشورهای جنگ‌زده یا در حال توسعه، موفق به حفظ وضعیت نسبتا پایدارتری در زمینه امنیت غذایی شده است و توانسته است به‌‌طور نسبی از تاثیرات منفی بحران‌های جهانی مانند پاندمی کووید-۱۹ و بحران‌های اقتصادی جهانی جلوگیری کند. نقاط مثبت این پیشرفت‌ها شامل کاهش نرخ سوءتغذیه در ایران طی دو دهه گذشته و بهبود دسترسی به موادغذایی است. همچنین، کاهش نرخ مرگ‌ومیر کودکان در این سال‌ها، نشان‌دهنده عملکرد مثبت کشور در زمینه بهداشت و تغذیه است. این دستاوردها از آن رو حائز اهمیت هستند که نشان می‌دهند ایران در این عرصه به موفقیت‌های قابل‌توجهی دست یافته است.
با این حال، برای بهبود هرچه بیشتر وضعیت امنیت غذایی و جلوگیری از افزایش گرسنگی در آینده، لازم است سیاست‌هایی در جهت کاهش قیمت موادغذایی، بهبود تغذیه کودکان و مقابله با تاثیرات تغییرات اقلیمی بر کشاورزی اتخاذ شود. همچنین، باید برنامه‌هایی برای حمایت از اقشار آسیب‌پذیر و بهبود کیفیت موادغذایی اجرا تا روند رو به رشد در این شاخص حفظ شود. بنابراین برای مقابله با این چالش‌ها و دستیابی به امنیت غذایی پایدار، می‌توان مجموعه‌ای از اقدامات موثر زیر را در نظر گرفت:
تقویت سیاست‌های اقتصادی حمایتی: در سال‌های اخیر، مشکلات اقتصادی کشور و کاهش قدرت خرید مردم یکی از عوامل تاثیرگذار بر امنیت غذایی بوده است. بنابراین، لازم است سیاست‌های اقتصادی کشور به‌ ویژه در زمینه توزیع درآمد، افزایش قدرت خرید اقشار کم‌درآمد و کاهش فقر تقویت شوند. این اقدامات می‌تواند به بهبود دسترسی مردم به موادغذایی سالم و کافی کمک کند.
توسعه کشاورزی پایدار و بهبود مدیریت منابع آب: کشاورزی پایدار و مدیریت بهینه منابع آبی از جمله کلیدی‌ترین عوامل برای تامین امنیت غذایی هستند. کشور ایران باید برنامه‌های توسعه کشاورزی پایدار را گسترش دهد و به‌ویژه بر بهبود تکنولوژی‌های آبیاری و مصرف بهینه آب در بخش کشاورزی تمرکز کند تا در بلندمدت از بحران‌های آب و خاک جلوگیری نماید.
تقویت شبکه‌های توزیع موادغذایی: بهبود زیرساخت‌های توزیع موادغذایی، به‌ ویژه در مناطق روستایی و کم‌برخوردار، می‌تواند به کاهش فاصله میان تولید و مصرف موادغذایی و جلوگیری از هدررفت منابع کمک کند که این اقدامات می‌تواند به کاهش نابرابری‌ها در دسترسی به موادغذایی سالم در داخل کشور منجر شود.
توجه به آموزش و فرهسنگ‌سازی تغذیه‌ای: آموزش عمومی در زمینه تغذیه صحیح و بهبود آگاهی مردم در مورد انتخاب‌های غذایی می‌تواند تاثیر زیادی بر کاهش سوءتغذیه، به‌‌ویژه در گروه‌های آسیب‌پذیر مانند کودکان و زنان باردار داشته باشد. ایجاد برنامه‌های آموزشی در مدارس و جوامع مختلف برای ترویج رژیم‌های غذایی سالم می‌تواند از گرسنگی و سوءتغذیه پیشگیری کند.
پاسخگویی به بحران‌های طبیعی و تغییرات اقلیمی: ایران باید استراتژی‌های موثری برای مقابله با بحران‌های طبیعی مانند خشکسالی و سیل و تاثیرات تغییرات اقلیمی بر امنیت غذایی تدوین کند. این امر می‌تواند از آسیب‌پذیری بیشتر بخش کشاورزی و منابع غذایی در برابر این بحران‌ها جلوگیری نماید. به‌طور خلاصه گزارش شاخص گرسنگی جهانی نشان می‌دهد که ایران در طول دو دهه گذشته عملکرد نسبتا مناسبی را در کاهش گرسنگی داشته اما در طول سال‌های اخیر این روند متوقف شده و رو به بدتر شدن گذاشته است. با توجه به اینکه اکثر کشورهایی که درگیر جنگ هستند، وضعیت بدی را در شاخص گرسنگی جهانی دارند، اگر ایران بخواهد به ورطه گرسنگی دچار نشود، باید تا حد ممکن از جنگ دوری کند و در اولین فرصت سیاست‌های حمایتی را برای اقشار پایین درآمدی در دستور کار قرار دهد.
منبع: کانال تلگرامی پویش توسعه