دروازه اقتصاد آزاد شرق خزر

احمد جوادی*
جغرافیای شرق دریای خزر با ایجاد منطقه آزاد اینچه‌برون، در آستانه تحولات اقتصادی چشمگیری قرار گرفته است. «شورای‌عالی مناطق آزاد تجاری-صنعتی و ویژه اقتصادی» که تحت نظارت وزارت امور اقتصادی و دارایی فعالیت می‌کند، وظایف مهمی همچون:
1- نظارت بر (الف) مناطق آزاد تجاری-صنعتی و (ب) مناطق ویژه اقتصادی کشور،
2- تصویب مقررات و آیین‌نامه‌های مرتبط و
3- ایجاد هماهنگی میان فعالیت‌های این مناطق را بر عهده دارد.
ایجاد مناطق آزاد تجاری در قالب
Freezone Transit، اقدامی راهبردی و موفق برای توسعه ملی و ورود به بازارهای جهانی است. تعریف منطقه آزاد تجاری در ایران به مناطقی اشاره دارد که در بندرها یا نقاط غیربندری ایجاد شده و از برخی مقررات جاری کشور معاف هستند. این مناطق با بهره‌مندی از مزایای متعددی مانند:
– معافیت‌های مالیاتی،
– بخشودگی عوارض گمرکی،
– حذف تشریفات پیچیده ارزی و اداری،
– تسریع در فرآیندهای صادرات و واردات،
– جذب سرمایه‌گذاری خارجی،
– انتقال فناوری،
– سهولت سفر و اقامت اتباع خارجی،
– امکان ثبت شرکت با مالکیت خارجی،
– انتقال آسان ارز و سرمایه
و تعرفه‌های پایین خدمات و حمل‌ونقل، بستری جذاب برای سرمایه‌گذاری و رشد اقتصادی فراهم می‌آورند. این ویژگی‌ها، همراه با پتانسیل‌های جغرافیایی و استراتژیک منطقه می‌تواند اینچه‌برون را به یکی از قطب‌های کلیدی اقتصادی ایران تبدیل کند.
تفاوت‌های اصلی منطقه آزاد با منطقه اقتصادی در جدول (یک) نمایان است.
با تدوین و اجرای برنامه‌های موفق استراتژیک‌، منطقه آزاد اینچه‌برون بهترین روال و جایگاه را به‌دست خواهد آورد و نیروی محرکه قوی در جهت تشویق صادرات صنعتی منطقه و محرومیت‌زدایی می‌شود.
منطقه آزاد اینچه‌برون، با محوریت کسب‌وکارهای تجارت، ترانزیت و لجستیک، از مزایای بی‌نظیری برخوردار است که می‌تواند زمینه‌ساز توسعه اقتصادی و تجاری باشد. از جمله مزایای این منطقه و استان گلستان می‌توان به وجود اراضی گسترده برای توسعه صنعتی، قرارگیری در کریدور استراتژیک شمال- جنوب، دسترسی به جاده‌های ترانزیتی، راه‌آهن ایران- ترکمنستان- قزاقستان، نزدیکی به بندر ترکمن و فرودگاه بین‌المللی گرگان و همچنین وجود نیروی انسانی جوان و کارآمد اشاره کرد. این ویژگی‌ها، شرایط مساعدی برای راه‌اندازی بنگاه‌های اقتصادی، تسهیل صادرات و واردات و مدیریت موثر ورود قطعات، تجهیزات و مواد اولیه ایجاد می‌کند.
منطقه آزاد اینچه‌برون با مساحت 577/‏12هکتار، عرضی حدود ۵کیلومتر و طولی نزدیک به ۴۲کیلومتر، بخشی از شهرستان‌های آق‌قلا و گنبدکاووس را شامل می‌شود و با مرکز استان فاصله اندکی دارد. از مزیت‌های حمل‌ونقل ریلی این منطقه، اتصال به ۷۰۰کیلومتر خط ریلی کشور ترکمنستان و ادامه آن به ۱۵۰کیلومتر در قزاقستان رسیده که در آینده با اتصال به روسیه و چین، شبکه ترانزیتی شمالی گسترده‌تری ایجاد می‌کند. در داخل ایران نیز احداث خط ریلی عریض متناسب با استاندارد خطوط ریلی آسیای میانه؛ از گنبدکاووس به آزادشهر، اتصال آن به شاهرود و ادامه مسیر تا بنادر جنوبی کشور، در مقایسه با مسیر فعلی، زمان حمل‌ونقل را بیش از دو هفته کاهش داده و به‌طور قطع باعث صرفه‌جویی در انرژی و هزینه خواهد شد. این اقدام نقش مهمی در توسعه ترانزیت داخلی و بین‌المللی ایفا خواهد کرد از این رو ضرورت پیگیری و اختصاص اعتبار و بودجه جهت توسعه ریلی از مسوولان و نمایندگان استان و شهرستان‌ها انتظار می‌رود. از سوی دیگر برنامه‌ریزی توسعه منطقه آزاد اینچه‌برون باید به‌گونه‌ای باشد که منافع اقتصادی و امکانات آن به تمام ساکنان بومی منطقه برسد. این برنامه‌ها می‌توانند نقش موثری در بهبود کیفیت زندگی مردم محلی از طریق ارتقای امکانات، زیرساخت‌ها و تسهیلات ایفا کنند. توسعه‌ای که بر مبنای اشتغال‌زایی، افزایش فرصت‌های اقتصادی و ارائه خدمات رفاهی برای جوامع محلی شکل گیرد، همواره پایداری و موفقیت بیشتری به همراه خواهد داشت.
در روند توسعه و احداث منطقه آزاد، اتخاذ تدابیر لازم برای بهبود ساختارها و فرآیندهای مدیریتی به‌منظور حفظ سلامت اداری و اقتصادی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. همچنین کنترل موثر بر جلوگیری از ورود کالاهای قاچاق، لوکس و غیرکاربردی و حفظ تعادل در تراز تجاری، با تمرکز بر افزایش صادرات نسبت به واردات، باید در اولویت قرار گیرد تا به تقویت اقتصاد منطقه کمک شود.
یک منطقه آزاد با محوریت لجستیک نیازمند زیرساخت‌های جامع وجاده‌های و امکانات استاندارد حمل‌ونقل است که شامل موارد زیر می‌شود:
– ترمینال‌های مجهز و فرودگاه‌های پیشرفته برای تسهیل حمل‌ونقل سریع
– جاده‌ها و مسیرهای استاندارد با ظرفیت بالا
– نیروی کار ماهر و آموزش‌دیده
– سیستم‌های انبارداری نوین برای مدیریت بهینه کالاها
– خدمات پشتیبانی متنوع مانند امکانات بهداشتی، رفاهی و اداری
– زیرساخت‌های انرژی پایدار با تاکید بر استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر.
مهیا ساختن این زیرساخت‌ها، ضمن ایجاد بستر مناسب برای جذب سرمایه‌گذاری می‌تواند منطقه را به یک مرکز لجستیکی پویا و رقابت‌پذیر در سطح ملی و بین‌المللی تبدیل کند.
برای رقابت‌پذیری در سطح جهانی و افزایش سودآوری در حوزه لجستیک، لازم است برنامه‌ریزی‌های دقیقی برای بهره‌برداری از استعدادها و ظرفیت‌های منطقه‌ای اینچه‌برون انجام شود. برگزاری جلسات هم‌اندیشی، سمینارها و گردهمایی‌ها با حضور فعالان اقتصادی مناطق آزاد قدیمی کشور و دعوت از کارشناسان خبره و مدیران موفق مناطق آزاد کشورهای همسایه مانند امارات، ترکیه، روسیه، هند و بنگلادش، از جمله اقدامات موثر در این زمینه است.
انتقال تجربیات ارزشمند از طریق این برنامه‌ها و مذاکرات می‌تواند به جذب سرمایه‌گذاران خارجی برای تاسیس شرکت‌ها و نمایندگی برندهای بین‌المللی در منطقه منجر شود و این امر به تسریع سودآوری منطقه کمک می‌کند. برای دستیابی به این هدف، ارائه زیرساخت‌ها و خدمات باکیفیت ضروری است.
به‌منظور معرفی موثر منطقه آزاد، پیشنهاد می‌شود هیات‌های تجاری و بازرگانی با همکاری اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی استان گلستان در نمایشگاه‌های بین‌المللی شرکت کنند. همچنین برای تسهیل این همکاری، لازم است ساختارهای مدیریتی و فرآیندهای کسب‌وکار بهبود یابند، فعالیت‌های شرکت‌داری ساده‌تر شوند، بوروکراسی اداری کاهش یابد و فرآیند صدور مجوزهای ترانزیت و مستندات ترخیص کالا به‌صورت الکترونیکی ادغام و تسهیل شود.
تحقیقات نیازسنجی استراتژیک برای توسعه منطقه باید آغاز شود تا اقدامات زیرساختی و حمایتی متناسب با نیازها انجام گیرد. ارائه زیرساخت‌های فناورانه و صنایع نوین، تامین رستوران‌ها، اقامتگاه‌ها، مراکز برگزاری رویدادها و نمایشگاه‌ها، فضاهای اداری و تجاری مجهز، انبارها، مراکز تولیدی، استقرار رسانه‌ها و همچنین زیبا‌سازی فضای سبز منطقه از جمله اقدامات ضروری است. این تلاش‌ها می‌تواند به ایجاد مزیت‌های رقابتی و منحصر‌به‌فرد برای منطقه منجر شود.
همچنین حرکت همسو با محور‌های اصلی کسب وکارها این مناطق آزاد مهم است. به طور مثال منطقه آزاد ارس در حوزه صنایع سلولوزی، توسعه کشاورزی و دامپروری و فعالیت‌های گردشگری و… متمرکز است و منطقه آزاد ماکو در حوزه حمل و نقل و ترانزیت کالا مانند توسعه تجارت و خدمات تجاری‌، صنایع فرآوری و کشاورزی و… یا منطقه آزاد کیش در حوزه تکنولوژی‌های حفاری دریایی و خدمات پشتیبان نفت و خدمات پزشکی فرامرزی و… فعال است و منطقه آزاد انزلی در حوزه صنعت پوشاک و گردشگری و صنعت حمل‌ونقل فعال است که برای منطقه آزاد اینچه‌برون هم حوزه تخصصی فعالیت‌های تجارت و صادرات در ترانزیت به آسیای میانه و چین و هند می‌تواند موثر باشد‌؛ در حوزه کاهش نرخ بیکاری هم با اشتغال‌زایی متخصصان در قالب ارائه خدمات تخصصی و حرفه‌ای شامل شرکت‌های مشاوره مالی، خدمات حقوقی‌، خدمات حسابداری، حمل‌و‌نقل و بسته بندی،آژانس مسافرتی و اقامتی و گردشگری و درمانی و زیبایی و… شاهد ارتقا و رشد خواهیم بود.