22 - 02 - 2021
دریای هزینه، کویر نتیجه
در ایران کارکرد نهادهای فرهنگی و مذهبی تا چه اندازه برای افکار عمومی جا افتاده است؟ این پرسش تنها سویه آگاهیرسان ندارد و به طور ضمنی یک سویه انتقادی را هم آشکار میکند. این پرسش که بارها در فضای عمومی مطرح شده است، واقعیت جا نیفتادن کارکرد دستگاههای فرهنگی و مذهبی را به روی مخاطب خود میآورد. در سالهای گذشته شاهد شکل گرفتن صفی بلند از نهادهایی هستیم که عملکرد آنها در فضای عمومی برای کمتر کسی توجیه شده است.
اگر در کوچه و خیابان از عابران نام برخی از این نهادها را بپرسید، با تعجب به شما نگاه میکنند اما وقتی به همین عابران بگویید یکی از همین نهادها تنها به نام «دیجیتالیسازی» کتابهایی که شاید یک درصد از جمعیت کشور هم تا انتهای عمر آنها را نخواند، در لایحه بودجه ۱۴۰۰، ۷۰۰ میلیون سهم بودجه دارد، دهانشان باز میماند. شاید آنها هیچگاه پاسخ این پرسش را متوجه نشوند؛ چرا باید درآمد ۲۰ سال یک کارگر (به نرخ سال ۹۹) به یک نهاد سپرده شود تا کتابهای خطی و غیرخطی را دیجیتالی کند؟
البته در اقتصاد ایران بخش اعظم بودجه در اختیار شرکتهای دولتی یا همان «حیاطخلوت» معروف سیاستمداران چپ و راست قرار میگیرد؛ بودجهای که رقم آن در لایحه ۱۴۰۰ بیش از ۱۵۰۰ هزار میلیارد تومان در نظر گرفته شده است اما حداقل یک توجیه اقتصادی برای فعالیتهای غیرشفاف این شرکتها وجود دارد در حالی که برای فعالیت نهادهای اینچنینی هیچ توجیه اقتصادی را نمیتوان به افکار عمومی عرضه کرد. به همین دلیل مخالفان از مدافعان این نهادها بارها پرسیدهاند چرا با توجیه عمومی بودن فعالیتهای غیرعمومی خود، از دولت طلبکار شدهاید؟
در این مورد صادق زیباکلام مدرس دانشگاه در نامهای به آیتالله کاظم صدیقی امامجمعه موقت شهرستان تهران نوشت: «مستحضر هستید که به جز وزارت ارشاد، هیچیک از این چهل ارگان و نهاد نه به دولت، نه به مجلس و نه به هیچ نهاد دیگری در قبال میلیاردها تومان بودجههایی که دریافت میدارند پاسخگو نبوده و هیچ نظارتی بر دخل و خرجشان اعمال نمیشود». دغدغهای که زیباکلام مطرح کرد توسط عالیترین مقام اجرایی کشور هم مطرح شده بود: «این حق مردم است که مقایسه کنند. میگویند فلان دستگاه فرهنگی اینقدر میلیارد تومان بودجه برایش گذاشتید. اعتراض میکنند و میگویند چرا اینقدر زیاد. یک فهرست بلندبالایی بود از ۱۷ دستگاه مختلف که فقط پول از ما میگرفتند، اول سال به آنها پول میدادیم، یک روز هم اگر دیر میشد، اعتراض میکردند که چرا دولت پول ما را نداده و چرا دیر داده است. بعد میگوییم این پول را کجا صرف کردید، میگفتند به شما ربطی ندارد.»
مطرح شدن پاسخ «به شما ربطی ندارد» گرچه برای رییس جمهوری هم قانعکننده نیست اما دولت هم هیچگاه پاسخ نداده که چرا چنین بودجهای را صرف دهها نهاد غیرپاسخگو میکند تا بعدا از سر دلخوری اینچنین به دریافتکننده بودجه بتازد. احتمالا روحانی میخواست با چنین افشاگریای از فشار بر دولت سخن بگوید و اقدام دولت برای تامین مالی این نهادها را از سر ناچاری توصیف کند. با این حال همه دولتها متعهد هستند که هر سال بودجه این نهادها را افزایش دهند.
افزایش بودجه نهادهای غیرپاسخگو
در لایحه بودجه سال ۱۴۰۰، ۴۳ دستگاه فرهنگی و مذهبی ذیل جدول هفت با عنوان «خلاصه بودجه دستگاههای اصلی و زیرمجموعه» ۷۲۵۲ میلیارد و ۶۰۰ میلیون تومان بودجه میگیرند اما در سال جاری از بابت گسترش فعالیتهای خود ۶۲۱۵ میلیارد و ۲۰۰ میلیون تومان بودجه دریافت کردهاند که حاکی از افزایش ۱۰۳۷ میلیارد و ۴۰۰ میلیون تومانی بودجه آنهاست. در این میان در لایحه بودجه سال آینده عیان است که بودجه برخی از این نهادها به میزان زیادی نسبت به سال ۹۹ افزایش یافته است.
برای نمونه بودجه «مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی» ۳۳/۶۷ درصد نسبت به سال جاری افزایش یافته است و از ۱۵ میلیارد تومان به ۲۵ میلیارد و ۱۰۰ میلیون تومان رسیده است. بودجه «بنیاد دایرهالمعارف اسلامی» با ۵۶/۵۵ درصد افزایش از ۹ میلیارد تومان به ۱۴ میلیارد تومان افزایش مییابد. بودجه «سازمان تبلیغات اسلامی» که ادامه فعالیتهای آن در عصر حاضر از سمت روزنامه جمهوری اسلامی «بیمعنا» توصیف شده است، با ۷۰/۳۳ درصد افزایش از ۲۷۰ میلیارد تومان به ۳۶۱ میلیارد تومان افزایش یافته است. همچنین بودجه «موسسه پژوهشی و فرهنگی انقلاب اسلامی» با ۸۴/۳۴ درصد افزایش از ۳۱ میلیارد تومان به ۸/۴۱ میلیارد تومان افزایش رسیده است. اینها تنها چند قلم از بیشترین بودجههایی است که دولت به این نهادها اختصاص داده است.
نابرابری در تخصیص بودجه
در حالی برای مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی و «حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی» به ترتیب ۲۵ میلیارد و ۱۰۰ میلیون تومان و ۱۱۸ میلیارد تومان بودجه در نظر گرفته شده که بودجه «قانون اجرای هوای پاک» ذیل «بودجه سازمان محیطزیست» در لایحه بودجه سال آینده ۸۵۵ میلیون تومان است یا برای نمونه بودجه بنیاد دایرهالمعارف اسلامی ۱۴ میلیارد تومان است اما بودجه مطالعه و طراحی نجات دریاچه ارومیه ۹ میلیارد و ۳۹۳ میلیون تومان است و بودجه «کمک به تامین آب عشایر کشور جهت مبارزه با خشکسالی» تنها ۱۷ میلیارد و ۱۰۰ میلیون تومان است.
خروجی این بودجههای کلان کجاست
حجتالاسلام محمدتقی فاضلمیبدی عضو مجمع محققین و مدرسین حوزه علمیه قم و استاد دانشکده مفید قم معتقد است دستگاههای مذهبی که از دولت بودجه دریافت میکنند حتما باید افکار عمومی را نسبت به موثر بودن فعالیتهای خود توجیه کنند.
وی در تشریح دیدگاه خود گفت: «اولین پرسشی که مطرح میشود این است که بودجههای فرهنگی که در سالهای گذشته تصویب و پرداخت شدهاند، چه خروجی ملموسی داشتهاند و دستاورد دستگاههای بودجهبگیر چه بوده است؟ پس مهم است که افکار عمومی بداند اینها چه کردهاند. به هر حال باید متر و معیاری روی خروجی کار این دستگاهها وجود داشته باشد. متاسفانه طیفی از این نهادهای فرهنگی و مذهبی بودجه میگیرند اما پاسخگوی عملکرد خود نیستند و نمیگویند که این بودجه را در کجا صرف کردهاند. باید به این پرسش پاسخ دهند که با بودجههایی که دریافت کردهاند چه میزان از مشکلات حوزه فرهنگی را حل کردهاند؟»
وی افزود: «نهادهای فرهنگی و مذهبی پاسخ دهند که برای توسعه دینداری مردم چه کردهاند؟ آمار بدهند که فعالیتهای فرهنگیشان چه آثاری در جامعه داشته است. حداقل اینگونه جامعه را توجیه میکنند. اعتراض ما هم به ملموس نبودن خروجی این نهادها برمیگردد اما اگر بخواهیم بر مشکلات ریز شویم معضلهای محیطزیستی را میبینیم که به تهدیدی برای کشور تبدیل شدهاند و به دلیل آثاری که دارند، تنفس را بر مردم سخت کردهاند. زمانی که مشکلات معیشتی و زیستمحیطی را میبینیم طبیعی است که بخواهیم بودجهای که برای مسائل ضروری کشور و مردم اختصاص مییابند را با بودجه این نهادها قیاس کنیم و از آنها بپرسیم که این بودجهها اصلا تاثیری داشتهاند؟ ما میبینیم که یک نهاد مذهبی تعداد زیادی هیات علمی جذب کرده است؛ تعداد زیادی استادیار و دانشیار، اما اینها برای جامعه سودبخش نیست.»
سهم صداوسیما از بودجه
در کنار دستگاههایی که از دولت بودجه میگیرند و بودجهخواران همیشگی محسوب میشوند، دستگاههایی وجود دارند که ذیل کار رسانهای بودجهخوار هستند. «سازمان صداوسیما» از جمله آنهاست. بودجه این دستگاه ذیل فصل رسانه تعریف میشود. ذیل فصل رسانه لایحه بودجه سال آینده ۳۳۸۴ میلیارد و ۸۵۰ میلیون و ۴۰۰ هزار تومان بودجه در قالب ردیفهای هزینهای، یارانه و تملک دارایی برای رسانهها تدارک دیده شده است. از این میزان ۳۵۴ میلیارد تومان به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۷۵ میلیارد تومان به خبرگزاری جمهوری اسلامی، هشت میلیارد و ۳۰۰ میلیون تومان به شورای نظارت بر صداوسیما و ۷۰۰ میلیون تومان به کتابخانه آیتالله مرعشی اختصاص مییابد اما برای سازمان صداوسیما به تنهایی ۲۸۳۵ میلیارد و ۸۴ میلیون تومان در نظر گرفته شده است.
در نتیجه ۶۷/۸۳ درصد از بودجه فصل رسانه در اختیار صداوسیما قرار میگیرد. همین دستگاه که انتقادهای زیادی به کار آن وارد شده است و عده زیادی آن را به سبب پاسخگو نبودن و عملکرد غیرشفاف مسوول میدانند، در بودجه ۱۴۰۰ هم امکان برداشت تا سقف ۱۵۰ میلیون یورو را از «صندوق توسعه ملی» دارد. صداوسیما در همین حال امکان برداشت ۷/۰ درصد از بودجه عمومی را دارد که به فرض سقف ۹۳۰ هزار میلیارد تومانی، حدود ۶۵۰۸ میلیارد تومان است اما ۴۷۵۸ میلیارد تومان آن قابل تحقق ارزیابی شده است. مجموع اعتبارات هزینهای، عمرانی، ارزی و اختصاصی صداوسیما در لایحه بودجه سال ۱۴۰۰، ۷۶۵۹ میلیارد تومان است.
عباس عبدی، جامعهشناس، بودجه تخصیصیافته برای صداوسیما را اینگونه توصیف کرده است: «اگر بخواهم توصیفی از این رادیو و تلویزیون داشته باشم این است که یک بیام و یا بنز آخرین سیستم که مثلا ۱۰ میلیارد تومان میارزد را برای مسافرکشی بین میدان انقلاب و میدان آزادی انتخاب کردهاند و علاوه بر راننده، برای محافظت در برابر سرقت یک کمکراننده و یک محافظ هم در صندلی عقب دارد. یک نفر را با قیمت خطی سوار میکنند تا از میدان آزادی به میدان انقلاب ببرند و برگردانند. این شبیه کل سرمایهگذاری است که دقیقا دارد در رسانه رسمی صورت میگیرد.»
در حالی هزاران میلیارد تومان بودجه برای نهاد عریض و طویل صداوسیما و دستگاههای غیرپاسخگوی دیگری که از جنس سهضلعی فرهنگ، مذهب و رسانه اختصاص مییابد که آنها همچنان خواهان افزایش بودجه خود هستند. در مقابل هزاران رسانه غیرانحصاری وجود دارند که از بودجه سهم ناچیزی دارند. البته دولت کمکهایی را در قالب یارانه در بودجه در نظر گرفته که تخصیص همین یارانه نیز با برخی اما و اگرها مواجه بوده است. به همین جهت عدهای معتقدند بودجه دستگاههایی مانند صداوسیما هم باید مانند سایر رسانهها بسیار کم شود یا بودجه تمامی آنها به کل حذف شود. با این همه، مشکل غیرشفاف بودن بودجه اینگونه دستگاهها شرایط پیچیدهای را ایجاد کرده است؛ شرایطی که ریشه در تغییرات جداول و ردیفهای مندرج در قوانین بودجه دارد.
پاک کردن صورتمساله با حذف جدول ۱۷
در قوانین بودجه سالهای گذشته، بودجهنویسان در جدول شماره ۱۷ بودجه بیش از ۴۰ نهاد مذهبی و غیرمذهبی که اکثر مذهبی هستند را درج میکردند. تا قانون بودجه سال ۹۶ جدول شماره ۱۷ با تمام نقایصی که داشت کمکهای دولت را به اینگونه نهادها مشخص میکرد اما به دنبال سنگین شدن حملات منتقدان وجود این جدول، دولت به منظور به دست آوردن دل منتقدان و جلوگیری از اظهار نگرانی بودجهخواران، جدول شماره ۱۷ را با جدول شماره (۷) ادغام کرد و در فهرست جداول کلان بودجه سال ۹۷ به صورت نمادین جای این جدول را خالی گذاشت!
در واقع دولت هنرمندانه صورتمساله را پاک کرد تا بدین وسیله قوانین بودجه ۹۸ و ۹۹ و لایحه بودجه ۱۴۰۰ را از شر دردسرهای سیاسی جدول ۱۷ خلاص و در یک اقدام ظاهری، نزد مخالف تخصیص بودجه به نهادهای فرهنگی و مذهبی اعتباری برای خود دست و پا کند. با این همه مخالفتها با تعریف بودجه برای این نهادها در جدول شماره (۷) هم کلید خورده است و بسیاری خواهان حذف کلی ردیفهای مرتبط به این نهادها هستند؛ البته گروهی هم اعتقاد دارند که کلیه نهادهای غیردولتی که به نوعی به بودجه چسبندگی دارند باید در برابر منابعی که دریافت میکنند، پاسخگو باشند اما بودجه آنها تحت هر عنوانی و در هر جدولی که قرار میگیرد، نباید به کل حذف شود.
گروهی هم از کوچکسازی بودجه این نهادها سخن میگویند اما از هر زاویه که بنگرید، تخصیص هزاران میلیارد تومان بودجه به این نهادها محل انتقاد است و باید اقدامی برای آن صورت گیرد؛ چراکه به هرحال مصارف غیرشفاف و مسالهبرانگیز دستگاهها از محل منابع عمومی، نقطه تاریک کارنامه آنها محسوب میشود.
به اعتقاد کارشناسان رفاه و مسائل معیشتی، در شرایطی که کارگران و گروههایی که چسبندگی خاصی به بودجه ندارند، زیر بار سیاستهای فاجعهبار اقتصادی کمر خم کردهاند، نباید نهادهایی که کارنامه مشخصی ندارند و به گروههای محدود و خاصی از جامعه خدمات میدهند، از بودجه ارتزاق کنند و هرسال هم اعتبارات بیشتری را طلب کنند.
لطفاً براي ارسال دیدگاه، ابتدا وارد حساب كاربري خود بشويد