سایه سنگین رکود بر سر صنایع

گروه صنعت- بررسی تحولات و سیاستگذاری‌های مهم اقتصادی در چارچوب جهانی و تاثیر آنها بر چشم‌انداز آتی کشورها، همواره یکی از برنامه‌های گروه مطالعات بانک جهانی بوده است. در همین راستا، بانک جهانی در تازه‌ترین گزارش خود بر پایه برخی از داده‌های اقتصادی به ویژه در دوران همه‌گیری کرونا، طیفی از تحولات اقتصادی و صنعتی ایران را بر اساس گزارش مرکز آمار ایران و کارشناسان این بانک ارائه داده که کلیات آن اخیرا از سوی معاونت طرح و برنامه وزارت صمت منتشر شده است.
تغییرات ناچیز در تولید ناخالص داخلی
بر اساس گزارش بانک جهانی، رشد تولید ناخالص داخلی ایران بدون نفت در سال ۱۳۹۸ دچار رکود بوده، اما طبق آمارهای ارائه شده اندکی بهبود را نسبت به سال ۱۳۹۷ نشان می‌دهد. البته آنچه که مرکز آمار ایران در این خصوص منتشر کرده حاکی از آن است که رشد تولید ناخالص داخلی با نفت در سال ۱۳۹۷ منفی ۱/۴ و در سال ۱۳۹۸، منفی ۹/۶ بوده است. این برآورد برای تولید ناخالص داخلی بدون نفت نیز به ترتیب در سال‌های ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸، منفی ۵/۱ و منفی ۵/۰ را نشان می‌دهد. در همین راستا بانک جهانی پیش‌بینی کرده که طی دوره ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۱ رشد تولید ناخالص داخلی ایران به سبب بروز همه‌‌گیری کرونا، بهای پایین نفت و تشدید تحریم‌ها، تغییرات ناچیزی خواهد داشت. در واقع چشم‌انداز اقتصادی ایران تحت تاثیر شوک ناشی از کرونا، تولید ناخالص داخلی بدون نفت و با نفت ایران در سال ۱۳۹۹ کاهشی و در دو سال بعد از آن اندکی افزایشی نشان می‌دهد. به عبارت دیگر تولید نفت پس از کاهش سال ۱۳۹۹، در دو سال آینده همراه با رشد مصرف آن در داخل کشور و بهبود نسبی در تقاضای جهانی افزایش می‌یابد. بنابر بررسی‌هایی که بانک جهانی انجام داده است، پس از تورم شدید سال ۱۳۹۷، افزایش بهای کالاها و خدمات در سال ۱۳۹۸ شتاب بیشتری گرفته است. در این رابطه مواد خوراکی، مسکن و حمل‌ونقل سه عامل اصلی تورم در کالاهای مصرفی در سال ۱۳۹۸ بوده‌اند. گروه خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها، مسکن و حمل‌ونقل هر یک به ترتیب با ۱۳، ۶/۶ و ۳/۴ درصد در تورم سال ۱۳۹۸ دخیل بوده‌اند. در گزارش آبان ماه امسال نیز، سازمان حمایت از مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان دلایل افزایش قیمت کالاها را افزایش قیمت ارز، عدم تخصیص ارز، متوقف بودن مقادیر قابل توجه کالا در بنادر به دلیل عدم تعیین تکلیف ارز، کاهش عرضه به دلیل نیمه‌تعطیل بودن واحدهای تولیدی طی ماه‌های گذشته به دلیل شیوع کرونا، بی‌ثباتی بازار‌، تنش‌های سیاسی و تداوم تحریم‌ها اعلام کرده است.
آثار ویروس کرونا بر اقتصاد ایران
طبق بررسی‌های کارشناسان بانک جهانی، در حالتی که فعالیت‌های اقتصادی ایران پس از دو سال رکود در پایین‌ترین سطح قرار دارد، انتظار می‌رود شیوع ویروس کرونا تاثیر منفی بر تولید ناخالص داخلی داشته باشد. با توجه به ابهاماتی که در مورد ویروس کرونا وجود دارد، اثر اقتصادی آن با دو وضعیت ملایم و شدید بررسی شده است. در وضعیت ملایم فرض بر این است که اثر ویروس بر بخش‌هایی که توقف فعالیت آنها کوتاه‌مدت بوده، ملایم است.
تحت این وضعیت، تولید نفت ۱۵ درصد افت خواهد داشت. همچنین کاهش تولید کشاورزی ناچیز، اما بخش‌های صنعت و خدمات بین ۲ تا ۵ درصد افت می‌کنند. از سوی دیگر در وضعیت ملایم، رشد تولید ناخالص داخلی برای سال ۱۳۹۹ معادل ۳/۵ کاهش، ولی در سال ۱۴۰۰، برابر با ۱/۱ درصد افزایش رشد دارد. اما در وضعیت شدید فرض بر آن است که شیوع ویروس کرونا در جهان ادامه داشته و تولید نفت ایران به دلیل افت تقاضا از سوی چین معادل ۲۰ درصد افت کند. در این وضعیت، اثر ویروس کرونا بر بخش‌های کلیدی شدیدتر و بر سایر بخش‌ها متوسط خواهد بود.
در نتیجه این وضعیت، در برخی از بخش‌های اقتصادی کلیدی تا ۱۰ درصد کاهش رشد مشاهده می‌شود. همچنین برای سال ۱۳۹۹ معادل ۳/۸ درصد افت و در سال ۱۴۰۰ معادل ۱/۰ درصد افزایش رشد پیش‌بینی می‌شود. در این رابطه به طور کلی ارزیابی مقدماتی اثر کلی ویروس کرونا بر اقتصاد ایران طی بازه زمانی ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۰ نشان می‌دهد که تنها در بخش صنعت از منفی ۵/۱۶ در سال ۱۳۹۸ به منفی ۸ در سال ۱۳۹۹ رسیده و ممکن است در ۱۴۰۰ ۳ درصد رشد داشته باشد. همچنین این امر در سطح شدید برآوردها ممکن است از منفی ۴/۱۲ در سال ۱۳۹۹، تنها ۵/۱ درصد رشد را در سال جدید نشان دهد.
پیش‌بینی قیمت‌ها و تولید کالاهای اساسی
طبق بررسی و برآوردهای بانک جهانی، پیش‌بینی قیمت برخی از کالاهای مهم اساسی ایران به خصوص در بخش صنعت به این صورت است که ممکن است نفت‌‌خام از ۳۵ دلار به ازای هر بشکه در سال ۲۰۲۰، به ۴۲ و ۵/۴۴ دلار در سال‌های ۲۰۲۱ و ۲۰۲۲ برسد. همچنین قیمت کنجاله سویا از ۳۴۰ دلار در سال ۲۰۲۰ به ۳۴۸ و ۳۵۶ دلار، دانه‌های روغنی از ۳۵۰ دلار به ۳۶۳ و ۳۷۶ دلار، شکر از ۳۲/۰ دلار به ۳۳/۰ و ۳۴/۰ دلار، پنبه از ۶۰/۱ دلار به ۶۴/۱ و ۶۹/۱ دلار، صفحات لاستیکی مربوط به صنایع خودروسازی از ۵۵/۱ دلار به ۶۱/۱ و ۶۸/۱ دلار، آلومینیوم از ۱۶۰۰ دلار در هر تن به ۱۶۷۰ و ۱۷۲۲ دلار، مس از ۵۲۰۰ دلار از هر تن به ۵۵۰۰ و ۵۶۴۹ دلار و سنگ‌آهن نیز از ۸۵ دلار در هر تن به ۸۴ و ۶/۸۴ دلار طی دو سال آینده برسد.
این در حالی است که طبق آمارهای موجود برای سال ۲۰۱۸، میزان ساخت طلا در ایران ۷۱ تن، تولید فولاد خام ۲۵ میلیون تن، تولید سرب ۴۶ هزار تن، تولید گاز طبیعی ۱۸۵ میلیارد مترمکعب و مصرف آن نیز ۲۲۶ میلیارد مترمکعب بوده است. از سوی دیگر در بازه زمانی ۲۰۱۹ و ۲۰۲۰ میزان تولید گندم ایران ۸/۱۶ و میزان موجودی آن نیز ۲/۶ میلیون تن برآورد می‌شود؛ امری که با در نظر گرفتن شاخص تولید جهانی کشورهای برتر در این حوزه‌ها به غیر از تولید گاز طبیعی، درصد کمی را از سهم جهانی به خود اختصاص داده است.