شام آخر

«جهان‌صنعت»- با تسلط مخالفان و معارضان بر شهر دمشق و خروج رییس‌جمهوری از کشور، رژیم بشار اسد خیلی زودتر از آنچه گمان می‌رفت سقوط کرد.
تقریبا 13روز قبل بود که با پیشروی سریع و برق‌آسای نیروهای تحریرالشام به سمت حلب، تحولاتی در سوریه رقم خورد که کمتر کارشناسی فکر می‌کرد به این سرعت منجر به فروپاشی رژیم اسد در سوریه شود. در واقع پیشروی سریع تحریرالشام به سمت حلب، ادلب و حماء و سپس حمص از یکسو و سقوط شهرهای درعا و سویدا در جنوب، باعث شد تا بعد از 9سال تاریخ یک بار دیگر برای بشار اسد تکرار شود اما این بار دیگر خبری از حمایت ایران و روسیه نبود و با سقوط دمشق، عملا رژیم اسد نیز فروپاشیده است.
در واقع صحبت‌های محمد الجلالی نخست‌وزیر سوریه مبنی بر اینکه آمادگی خود را برای تحویل قدرت و همکاری با هر رهبری که توسط مردم انتخاب می‌شود اعلام می‌کنیم و همچنین انتشار این خبر به نقل از خبرگزاری فارس که هواپیمای حامل بشار اسد صبح روز یکشنبه به سمت شمال غربی پرواز کرده و در نزدیکی‌های حمص با خاموش کردن رادارش ناپدید شده، می‌توان گفت که حکومت 55ساله خاندان اسد بر سوریه پایان یافته است. در همین رابطه و با توجه به اینکه تحولات میدانی در سوریه به سرعت رقم می‌خورد و هر لحظه اخبار و اتفاقات جدیدی در این کشور را شاهد هستیم، اکنون مهم‌ترین سوال این است که چه سرنوشتی در انتظار سوریه و مردم این کشور است؟
اخبار ضد و نقیض درباره سرنوشت اسد
این در حالی است که منابع سوری مدعی شدند بشار اسد بر اثر سقوط هواپیما در هنگام خروج از دمشق جان باخته است. رویترز مدعی شد که ممکن است هواپیمای حامل بشار اسد در هنگام تلاش برای خروج از سوریه سقوط کرده و این مقام سوری درگذشته باشد.
به گزارش این رسانه انگلیسی، در شامگاه شنبه که نخستین زمزمه‌های سقوط پایتخت سوریه و ورود مخالفان مسلح به دمشق به گوش رسید، یک هواپیما از فرودگاه دمشق به هوا برخاسته و به‌سوی مناطق ساحلی سوریه پرواز کرده است، منطقه‌ای که تحت کنترل حامیان اسد قرار داد؛ اما کمی بعد، این هواپیما چرخشی غیرمنتظره داشته و پس از چند دقیقه طی مسیر در جهت مخالف از صفحه رادار محو شده است.
در این گزارش آمده است: «دو منبع سوری می‌گویند از آنجا که این هواپیما چرخشی غیرمنتظره داشته و از روی نقشه محو شده است، این احتمال جدی است که اسد بر اثر سقوط هواپیما کشته شده باشد.» رویترز با طرح این ادعا که ممکن است اسد در این پرواز بوده باشد، اذعان داشت که نتوانسته به فهرست مسافران این پرواز دست پیدا کند.
شبکه الجزیره نیز براساس داده‌های سایت رصد پروازها «فلایت رادار» گزارش داد که هواپیمایی که احتمالا حامل بشار اسد بوده است، به سوی شمال غرب به پرواز درآمده و سپس در نزدیکی شهر حمص دور زده و پس از آن از رادار مخفی شده است.
احتمال جان باختن بشار اسد
در همین حال، پایگاه خبری بغداد الیوم عراق ادعا کرد: بنابه اطلاعاتی که ما از طرف روس‌ دریافت کردیم، هنگام بلند شدن هواپیمای بشار اسد رییس‌جمهوری سوریه از فرودگاه بین‌المللی دمشق، هواپیماهای اسرائیلی بر فراز آسمان دمشق و دیگر مناطق در حال پرواز بودند.
بنا به ادعای این پایگاه، آنچه تا این لحظه برای بغداد الیوم تایید شده، این است که رییس‌جمهور سوریه به علت هدف قرار گرفتن هواپیمای وی توسط رژیم صهیونیستی، جان سپرده است. این در حالی است که دو تن از مقامات منطقه‌ای در پاسخ به سوال خبرنگاران درباره سرنوشت بشار اسد اظهار بی‌اطلاعی کرده؛ اما گفته‌اند که وی به احتمال زیاد از سوریه خارج شده باشد.
‌هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه دیروز درباره سرنوشت بشار اسد به خبرنگاران گفت: به احتمال زیاد بشار اسد خارج از سوریه باشد؛ اما از مکان دقیق آن مطمئن نیستم. مشاور رییس امارات متحده عربی در امور بین‌الملل نیز از مکان حضور «بشار اسد» اظهار بی‌اطلاعی کرد و در پاسخ به این سوال که آیا بشار اسد در امارات حضور دارد؟ گفت: نمی‌دانم وی در امارات است یا خیر.
بشار اسد به روسیه رفته است
در همین حال، پایگاه خبری آکسیوس به نقل از یک مقام آمریکایی نوشت: ما بشار اسد را شنبه‌شب در حال خروج از دمشق ردیابی کردیم و فکر می‌کنیم که او قصد سفر به مسکو را داشت. این اخبار در حالی منتشر شد که فرماندهی ارتش سوریه روز یکشنبه در بیانیه‌ای، سقوط حکومت «بشار اسد» رییس‌جمهور این کشور را اعلام کرد. این بیانیه بامداد یکشنبه و پس از تصرف دمشق توسط گروه‌های مسلح و نیز خبر خروج اسد از سوریه انتشار یافت.
سوریه در فردای بدون اسد
همانطور که گفته شد، رژیم اسد زودتر از آنچه گمان می‌کردیم سقوط کرد. در واقع پس از حمله نیروهای تروریستی تحریرالشام به سمت حلب، ارتش اسد توان مقاومت در برابر معارضان مسلح را نداشت و عملا در روز جمعه و شنبه پس از تصرف حمص و قطع شدن مسیر دسترسی اتوبان M5، تنها دمشق برای اسد باقی مانده بود که آن هم در صبح روز یکشنبه و بدون کمترین مقاومتی توسط مخالفان و معارضان مسلح سقوط کرد. در این میان خبرگزاری رویترز اعلام کرد که فرماندهان ارتش سوریه، سقوط رژیم بشار اسد را به نیروهای خود ابلاغ کرده‌ و بدون کمترین مقاومتی کنترل فرودگاه و رادیو و تلویزیون را به دست آنها سپرده‌اند.
در همین راستا و در حالی که تا لحظه تنظیم این گزارش خبر دقیقی از اسد نیست، ابومحمد الجولانی رهبر هیات تحریرالشام به نیروهای خود دستور داده که از نزدیک شدن به امکان دولتی دمشق خودداری کنند و ادارات دولتی تا زمان جابه‌جایی رسمی قدرت در اختیار نخست‌وزیر سوریه خواهد بود.
در چنین شرایطی مساله مهم نحوه انتقال قدرت در سوریه است؛ جایی که به واسطه تعدد بازیگران داخلی و همچنین حضور بازیگران منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای در عرصه تحولات این کشور، اکنون تبدیل به یک معما شده است. از یکسو شاهد ایفای نقش گسترده از سوی هیات تحریرالشام به عنوان یکی از مهم‌ترین و بزرگ‌ترین نیروهای مسلح معارض اسد هستیم؛ گروهی که از شمال و با تصرف و اشغال شهرهایی نظیر حلب، حماء و حمص از شمال وارد دمشق شده است. این گروه مسلح هرچند که اکنون توسط رهبر آن یعنی ابومحمد الجولانی در تلاش است تا چهره‌ای متفاوت از خود نشان دهد اما نمی‌توان منکر ماهیت وجودی سلفی‌گری و تفکیری بودن آنها شد. در واقع تحریرالشام شاخه عملیاتی القاعده در سوریه به نام جبهه النصره بوده که حالا با ادغام چندین گروه تندروی دیگر به هیات تحریرالشام تغییر نام داده است.
به همین دلیل به واسطه حمایت ترکیه، قطر و برخی دیگر از کشورها، اکنون این گروه یکی از بازیگران اصلی تحولات میدانی سوریه است و تجربه واگذاری افغانستان به طالبان این نگرانی را ایجاد می‌کند که آنها در آینده قدرت را در سوریه به دست بگیرند. گروه مهم دیگر کردها در قالب نیروهای دموکراتیک سوریه هستند که نزدیک به ایالات‌متحده و غرب بوده و اکنون علاوه بر شمال، در دیرالزور واقع در مرز عراق و سوریه نیز مستقر هستند اما از آنجا که ترکیه با نیروهای دموکراتیک کرد، دشمنی دارد، احتمال می‌رود طی روزها و هفته‌های آینده در صورت نبود میانجی‌گری مناسب، شاهد درگیری گسترده میان هیات تحریرالشام و ارتش ترکیه با نیروهای کرد سوری باشیم. در جنوب سوریه نیز یعنی در استان قنیطره و شهر سویدا، نیروهای دروزی فعال هستند که طی روزهای اخیر از جنوب به سمت دمشق حرکت کرده‌اند و حالا یکی از مدعیان قدرت در سوریه محسوب می‌شوند. گروه دیگر هم ارتش آزاد سوریه بوده که آنها هم از جمله نیروهای تحت حمایت ترکیه و برخی دیگر از بازیگران منطقه‌ای هستند و به شدت مواضع ضدایرانی دارند. از این رو با توجه به اینکه صحنه داخلی سوریه اکنون مدعیان زیادی برای تصاحب قدرت در خلأ حضور بشار اسد دارد، صحنه تحولات این کشور طی روزهای آینده بسیار پیچیده و در عین حال حساس خواهد بود زیرا در صورت عدم تفاهم این نیروها باید شاهد بروز یک درگیری سخت در سوریه باشیم که این امر با توجه به منافع و رویکردهای متضاد بازیگران خارجی حاضر در میدان این کشور، می‌تواند این درگیری‌ها را به یک جنگ داخلی تمام‌عیار دیگر در سوریه تبدیل کند.
اشتباهات اسد
می‌توان گفت با بروز ناآرامی‌ها و سپس جنگ داخلی گسترده در سوریه در سال 2011 که از آن به عنوان جنگ جهانی کوچک در این کشور یاد می‌شود، هرچند که اسد در نهایت توانست در سال 2015 و با کمک ایران و سپس روسیه در قدرت باقی بماند اما هیچ‌گاه نتوانست از دل ابربحران پس از بهار عربی به طور کامل خارج شود.
در واقع هرچند که از سال 2018 و با پذیرش اسد به اتحادیه عرب و همچنین بازگشایی سفارتخانه‌های خارجی در دمشق گمان می‌رفت که او به مرور از وضعیت شکننده خارج می‌شود اما اسد در این مدت علاوه بر چالش‌های امنیتی مانند حضور نیروهای تندروی تحریرالشام در ادلب، حضور نیروهای تروریستی مانند داعش در شرق، خارج بودن کنترل شمال از دست دولت مرکزی، با چالش‌های سیاسی و بحران اقتصادی نیز دست به گریبان بود.
اسد در این مدت به گمان اینکه قدرتش در حال تثبیت شدن است، اقدام خاصی جهت ارسال پیام تغییر به مردم کشورش انجام نداد. از انتخابات سه سال پیش که مدعی پیروزی 95‌درصدی شد تا عدم توجه به سایر نقاط کشور باعث شد تا در سوریه عملا نوعی بی‌دولتی در خارج از دمشق به خصوص در شمال و شمال غربی این کشور را شاهد باشیم.
در نهایت هم با توجه به تحولات بعد از هفتم اکتبر و جنگ تمام‌عیار اسرائیل علیه غزه و لبنان، شواهد نشان می‌دهد که اسد در حال تغییر رویه نسبت به متحدان خود به خصوص محور مقاومت بود. حتی ادعای برخی از رسانه‌های غربی مانند بلومبرگ حاکی از آن است که همزمان با پیشروی معارضان تندرو و مسلح به سمت حلب و حماء از طریق امارات به آمریکایی‌ها پیشنهاد داده بود که حاضر است در ازای حفظ قدرتش دست از حمایت از محور مقاومت بکشد اما تمامی این موارد برای او نتیجه‌ای در بر نداشت و سرانجام شاهد بودیم که بدون حمایت ایران و سپس روسیه، رژیم او در کمترین مدت زمان ممکن دچار فروپاشی شد.