سیاست‌ انقباضی دولت و تخریب بافت‌های تاریخی

نادر نینوایی
همزمان با کلید خوردن مدرنیزاسیون و از حدود ۱۲۰ سال قبل، موج تخریب بافت‌های تاریخی شهرهای ایران کلید خورد.
خیابان‌کشی در بافت‌های تاریخی اگرچه پیش از انقلاب آغاز شد، اما در دوران پس از انقلاب نیز ادامه داشته و حتی شدت نیز یافته است.

این در حالی است که حفظ بافت‌های تاریخی می‌تواند ضمن کمک به حفظ اصالت‌های فرهنگی شهرها با مدیریت صحیح به جریانی برای کمک به توسعه گردشگری کشور تبدیل شود.
یکی از اقدامات مثبت در جهت حفاظت از بافت‌های تاریخی در دهه ۱۳۹۰ و با مصوبه سال ۱۳۹۴ شورای‌عالی شهرسازی و معماری به انجام رسید. به موجب این مصوبه هرگونه ساخت‌وساز بزرگ‌مقیاس و تعریض معبر در ۱۶۸ شهر تاریخی ایران فقط با موافقت شورای‌عالی معماری و شهرسازی قابل انجام است و در این خصوص هیچ مرجعی به جز شورای‌عالی شهرسازی و معماری حق تصمیم‌گیری ندارد.
با وجود مثبت بودن شکل‌گیری این مصوبه، در عمل مصوبه مذکور نتوانست موجب توقف تخریب‌ها در بافت‌های تاریخی ایران شود و نگاه توسعه‌محور شهری همواره بر نگاه حفاظت از میراث فرهنگی رجحان داشته است. با روی کار آمدن دولت سیزدهم و تکیه عزت‌الله ضرغامی بر مسند وزارت میراث فرهنگی امیدهای شکل‌گرفته برای حفاظت از بافت‌های تاریخی کمرنگ‌تر هم شد. وزیر میراث فرهنگی بر انقباضی شدن حرائم تاکید کرد و به این ترتیب زنگ خطر تخریب بافت‌های تاریخی به صدا درآمد. ضرغامی در جلسه شورای اداری استان فارس گفته بود: «همه جای استان درخصوص ساخت‌وساز در بخش حریم‌ها دچار مشکل است، امروز مردم شهر پاسارگاد به‌خاطر مقبره کوروش و قوانین ما نمی‌توانند ساختمان دوطبقه بسازند، درست کشاورزی کنند، چاه بزنند، دکل بزنند. من باید این مشکل را حل کنم. یک مقدار انقباض قوانین حریم‌ها را بردارم و انبساطی کنم. از جناب آقای رییسی هم خواهش می‌کنم اجازه بدهند هم در شورای ‌عالی انقلاب فرهنگی و هم در دولت این موضوع را با اولویت مطرح کنیم، چون این تصمیم یک تصمیم ویژه و مثل حرکت روی لبه تیغ است.»
این اظهارات بلندمرتبه‌ترین مقام در حوزه میراث فرهنگی کشور درخصوص حرائم نشان داد در دولت سیزدهم باید بیش از پیش شاهد شدت گرفتن نگرانی‌ها درخصوص بافت‌های تاریخی کشور باشیم. این سیاست انقباضی در مورد حرائم در حالی از سوی وزیر میراث فرهنگی مطرح شده که محدوده‌های تعیین‌شده برای حرائم آثار و بافت‌های تاریخی بی‌دلیل تعیین نشده‌اند و بررسی‌های مربوطه برای تعیین حرائم، از سوی هیات‌های کارشناسی به انجام رسیده است. نگاهی به عملکرد کشورهای جهان در مواجهه با بافت‌های تاریخی نشان می‌دهد آنها رویکرد متفاوتی را در این زمینه در پیش گرفته‌اند. برای مثال در شهر بیلبائو در اسپانیا، اساس طراحی شهری بر مبنای سه اصل میراث، فرهنگ و هنر گذاشته شده و مسوولان بر نوسازی چشم‌اندازهای تاریخی نظیر میدان Plaza Nueva، بازار La Ribera، ایستگاه قطار Abando و سالن تئاتر Campos Elíseos متمرکز شده‌اند. سوژو در چین نیز از دیگر شهرهایی است که مدیران شهری آن به شدت بر حفظ بافت تاریخی و میراث فرهنگی تاکید دارند. چینی‌ها تلاش می‌کنند با حفظ کانال‌های آب، پل‌ها و باغ‌های بسیار زیبای تاریخی شهر سوژو به جهانیان نشان دهند این شهر حکم ونیز منطقه شرق آسیا را دارد. مقامات چینی بر حفظ هر چه بیشتر بافت‌ها و بناهای تاکید دارند و آنها را برای کاربری‌های متفاوت فرهنگی مورد استفاده قرار داده‌اند تا از این طریق هم اصالت شهرها را حفظ کنند و هم اقدامی مثبت برای جذب گردشگران به انجام رسانده باشند. سیاست‌های ایران در مواجهه با بافت‌های تاریخی اندک‌اندک موجب از بین رفتن این بافت‌های ارزشمند شده است. نگاهی به موج تخریب‌ها در بافت‌های تاریخی کشور و نیز وضعیت اسفبار بافت‌های تاریخی خمینی‌شهر، اصفهان، نایین، کرمان و کاشان گویای شرایط نامطلوب بافت‌های تاریخی در سراسر کشور است. با توجه به جمیع موارد ذکرشده انتظار می‌رود دولت سیزدهم به جای تاکید بر سیاست‌های انقباضی در خصوص حرائم آثار تاریخی، راهکاری برای مرمت و حفظ بافت‌های تاریخی شهرهای ایران ارائه دهد و به فکر استفاده حداکثری از این ظرفیت گرانبها باشد.