شکست احیای ارومیه

«جهان صنعت»- شکل‌گیری بحران آب در کشور ناشی از عدم توازن همه‌جانبه و بلندمدت میان منابع و مصارف آب است.
بخش قابل توجهی از این عدم توازن، معلول توسعه نامتوازن جمعیت و فعالیت‌های اقتصادی از جمله کشاورزی است و بخش دیگری نیز به ناکارآمدی مدیریت بر منابع آب بازمی‌گردد.
کارشناسان زیادی درخصوص وضعیت تاریخی نامطلوب بهره‌برداری و مدیریت منابع آب تحلیل کرده‌اند و دلایل زیادی را بر آن مترتب دانسته‌اند اما این عارضه‌یابی‌ها کمتر مورد توجه برنامه‌ریزان قرار گرفته است و همواره حل مشکلات و اقدامات اساسی و بلندمدت به آینده و به افق‌های برنامه‌ریزی موکول شده است.
این در حالی است که گزارش اخیر بانک جهانی در خصوص بحران آب در ایران یکی از چالش‌های این بحران را گوناگونی نهاد‌هایی که متولی آب در کشور هستند، دانسته است.
مساله‌ای که در این ارتباط وجود دارد، نبود حکمرانی مناسب در موضوع آب در کشور است و حتی گاه میان اهداف دستگاه‌های ذی‌نفع از جمله وزارت نیرو و وزارت جهاد کشاورزی به ترتیب در مساله امنیت آبی و امنیت غذایی تضاد وجود دارد.
از همین رو باید تاکید شود که بخشی از راه‌حل برون‌رفت از چالش و بحران آب به مساله دیپلماسی آب برمی‌گردد.
این مساله شامل دیپلماسی آب‌های داخلی و دیپلماسی آب‌های فرامرزی می‌شود.
موضوع اصلی دیپلماسی آب، استفاده از ظرفیت‌های دیپلماسی کشور برای تحقق اهداف مدیریت پایدار آب و استفاده از ظرفیت‌های آبی کشور برای تحقق اهداف دیپلماتیک است.
در همین حال با توجه به اینکه مساله آب در ایران موضوعی درهم‌تنیده و پیچیده است، لازم است وزیر نیروی پیشنهادی رییس جمهور به مساله احیا و تعادل‌بخشی آب‌های زیرزمینی توجه ویژه‌ای داشته باشد.
در این شرایط تعادل بین منابع و مصارف باید جزو مهم‌ترین اولویت‌های وزارت نیرو باشد به گونه‌ای که با اجرای طرح احیا و تعادل‌بخشی طی یک برنامه پنج ساله به شرایط نرمال منابع آبی دست یابیم.
متاسفانه در سال‌های اخیر یکی از آسیب‌های جدی‌ای که به دلیل عدم توجه به دیپلماسی آب در ایران شاهد بودیم، خشک شدن دریاچه ارومیه بود.در همین راستا یکی از مهم‌ترین گام‌هایی که ستاد احیای دریاچه ارومیه برای حل این بحران برداشت، کاهش ۴۰ درصدی مصرف آب کشاورزی در حوضه آبریز این دریاچه به واسطه انتقال آب با لوله‌های پلی‌اتیلنی از منبع تامین تا سر مزرعه بود.
همچنین اصلاح آبیاری در شش هزار و ۲۰۰ هکتار از اراضی کشاورزی از اقدام‌های زودبازده دولت یازدهم برای تثبیت وضعیت این دریاچه بوده است به طوری که حجم آب دریاچه ارومیه با تدبیر دولت روحانی از ۵۰۰ میلیون مترمعکب در دوران بحرانی و زمان آغاز به کار دولت یازدهم به بیش از ۵/۲ میلیارد مترمکعب در زمان حاضر رسیده است.
اما در حال حاضر این طرح با کاهش محسوس حجم بارش‌ها، برنامه‌های احیا را همچون افزایش جریان‌های ورودی به دریاچه ارومیه از سدها دچار اختلال کرده است.
در همین حال دبیرکل دفتر مدیریت به‌هم پیوسته منابع آب حوضه دریاچه ارومیه و دریای خزر با تاکید بر اینکه درصدد بازنگری برنامه احیای دریاچه هستیم، گفت: حجم بارش‌های سال‌جاری در حوضه آبریز دریاچه ارومیه را ۲۰۸ میلیمتر است. این رقم نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۲۶ درصد و نسبت به دوره متوسط بلندمدت ۲۴ درصد کاهش پیدا کرده است.
سیدمرتضی موسوی ادامه داد:‌ به دلیل کاهش چشمگیر حجم بارش‌ها تراز دریاچه از تراز ۶۳/۱۲۷۰ سال گذشته به تراز ۳۵/۱۲۷۰ رسیده است که کاهش ۲۸ سانتیمتری تراز دریاچه را نشان می‌دهد.مدیرکل دفتر مدیریت به‌هم پیوسته منابع آب حوضه دریاچه ارومیه با تاکید بر اینکه حجم مخزن دریاچه نسبت به سال گذشته ۵۰۰ میلیون مترمکعب کاهش پیدا کرده است، تصریح کرد:‌ وسعت پوشش آب دریاچه نیز از ۷/۲۱۵۰ کیلومترمربع سال گذشته به ۸/۱۸۱۹ کیلومترمربع در سال‌جاری رسیده است.
موسوی یادآور شد:‌ براساس برنامه احیای دریاچه ارومیه باید هر ساله با تمهیداتی که از سوی جهاد کشاورزی در راستای اجرای طرح‌های اصلاح کشت و شیوه‌های نوین آبیاری صورت می‌گیرد، رقمی هشت درصدی در مصرف آب بخش کشاورزی حوضه آبریز دریاچه صرفه‌جویی داشته باشیم تا بتوانیم آب بیشتری را از سدها روانه دریاچه کنیم.
وی خاطرنشان کرد:‌ در سال‌جاری به دلیل کاهش حجم بارش‌ها میزان برداشت از سدها نیز برای آبیاری مزارع کشاورزی افزایش پیدا کرده است و به همین دلیل به خوبی نتوانسته‌ایم برنامه کاهش هشت درصدی مصرف در بخش کشاورزی را اجرایی کنیم چراکه اگر آب مورد نیاز کشاورزان را تامین نکنیم، تنش‌های اجتماعی فراوانی در منطقه به وجود می‌آید.مدیرکل دفتر مدیریت به‌هم پیوسته منابع آب حوضه دریاچه ارومیه در تکمیل این بخش از سخنان خود گفت:‌ به هر حال بخشی از منابع مورد استفاده از سوی کشاورزان مربوط به بارش‌های مستقیمی است که روی مزارع آنها سرریز می‌شود. بخشی از این منابع نیز مربوط به ذخایر پشت سدها و بخشی هم مربوط به آب رودخانه‌های طبیعی است که بالطبع زمانی که وضعیت بارش‌ها و رودخانه‌ها در شرایط مناسبی نباشد، باید به سمت استفاده هرچه بیشتر از سدها برویم.
لزوم شتاب‌دهی به تخصیص اعتبارات طرح‌های انتقال آب
موسوی با تاکید بر اینکه درصدد بازنگری برنامه احیای دریاچه ارومیه هستیم، ادامه داد:‌ کاهش محسوس حجم بارش حوضه آبریز دریاچه برنامه‌های احیای دریاچه همچون افزایش جریان‌های ورودی به دریاچه از سدها را دچار اختلال کرده است بنابراین این برنامه باید براساس شرایط و امکانات فعلی کشور و دولت بازنگری و سنجیده شود.وی بر لزوم شتاب‌دهی تخصیص اعتبارات طرح‌های انتقال آب تاکید کرد و گفت:‌ با بهبود شرایط نقدینگی در کشور باید روند تکمیلی طرح‌های انتقال آب، نصب کنتورهای هوشمند، مسلوب‌المنفعه کردن چاه‌های غیرمجاز، تملک اراضی در مسیر طرح‌های انتقال آب و لایروبی رودخانه‌ها با جدیت بیشتری دنبال شود.
مدیرکل دفتر مدیریت به‌هم پیوسته منابع آب حوضه دریاچه ارومیه در پایان خاطرنشان کرد:‌ جهاد کشاورزی نیز تا مدت زمان باقیمانده برای شروع سال آبی جدید همچنان پیش‌زمینه‌های لازم برای رها کردن آب سدها به سمت دریاچه ارومیه و اصلاح الگوهای کشت را فراهم کند چراکه در غیر این صورت با چالش‌های اجتماعی فراوانی در این بخش مواجه خواهیم شد.