طرحی برای آشفتگی قیمت‌ها

هستی عبادی- با افزایش مصرف بنزین و ناترازی بنزین در کشور، تامین بنزین مصرفی که روزی چالش کشور نبود و حتی درآمدهای صادراتی هم از محل صادرات بنزین برای کشور به دست می‌آمد، با چالش‌های بسیاری مواجه شده است.ماحصل این ناترازی، شرایط سختی را برای کشور رقم زده که بخشی از این شرایط محصول ناکارآمدی در مدیریت مصرف سوخت است و لزوم بازنگری در سیاست‌های تخصیص بنزین و استفاده بهینه از منابع داخلی را برجسته می‌سازد.
با توجه به تولید روزانه ۱۱۴‌میلیون لیتر بنزین و جمعیت کشور که تا تاریخ 30مرداد۱۴۰۳ به ۸۵‌میلیون نفر رسیده است، در صورت اختصاص ۳۰‌میلیون لیتر از این تولید به مصارف عمومی و حمل‌ونقل، می‌توان به هر فرد روزانه یک لیتر و ماهانه ۳۰ لیتر بنزین تخصیص داد. به نظر طراحان و پیشنهاددهندگان این مدل، اجرای این طرح می‌تواند با ایجاد عدالت در توزیع یارانه‌ها و فراهم کردن امکان فروش سهمیه‌های مازاد برای اقشار کم‌درآمد، به کاهش مصرف، تقویت فرهنگ صرفه‌جویی و در نهایت کاهش فشار واردات بر منابع ارزی کشور کمک کند.
متقابلا گروهی دیگر از کارشناسان معتقدند که این طرح نه‌تنها مشکل ناترازی و مصرف بنزین را حل نمی‌کند، بلکه در اجرای آن مشکلات عدیده‌ای ایجاد خواهد شد. جدا از این مسائل برخی افراد بر این باورند که نتیجه این طرح به مزاج مردم خوش نخواهد آمد و از نظر بعد اجتماعی نیز آسیب‌زننده خواهد بود. در همین راستا اسماعیل سیاوشی، نماینده مجلس شورای اسلامی در گفت‌وگویی با ایسنا درباره ضرورت تخصیص بنزین به کد ملی افراد و تاثیرات آن بر کاهش نابرابری‌های اجتماعی و بهبود مدیریت مصرف سوخت گفته بود که «اجرای سیاست تخصیص بنزین به کد ملی افراد، به‌جای اختصاص به خودروها، می‌تواند تحولی چشمگیر در مدیریت منابع سوختی کشور و کاهش نابرابری‌های اجتماعی ایجاد کند. به گفته وی، هر فرد، صرف‌نظر از داشتن یا نداشتن خودرو، یک سهمیه مشخص بنزین دریافت می‌کند. این سازوکار موجب می‌شود که تمامی افراد جامعه، بدون توجه به سطح درآمد و مالکیت خودرو، از سهمی برابر برخوردار شوند. در چنین مدلی، افرادی که نیازی به بنزین ندارند یا مصرف کمی دارند، می‌توانند سهمیه خود را در سامانه‌های رسمی به فروش برسانند و از منافع اقتصادی آن بهره‌مند شوند. این اقدام نه‌تنها باعث کاهش مصرف سوخت در سطح کلان می‌شود، بلکه به شکل‌گیری فرهنگ صرفه‌جویی و تشویق مردم به استفاده مسوولانه از منابع منجر می‌شود.»
سیاوشی بر این باور است که «ایجاد سامانه‌های رسمی برای خریدوفروش سهمیه بنزین، راهی مناسب برای مقابله با قاچاق سوخت و کاهش اقتصاد غیررسمی در حوزه سوخت خواهد بود. افرادی که نیاز کمتری به بنزین دارند، می‌توانند سهمیه خود را از طریق این سامانه‌ها به فروش برسانند و افرادی که به بنزین بیشتری نیاز دارند، قادر خواهند بود به‌طور رسمی و قانونی سوخت موردنیاز خود را تهیه کنند. این اقدام علاوه‌بر ایجاد شفافیت اقتصادی، زمینه‌ساز افزایش امنیت انرژی در کشور و جلوگیری از هدررفت منابع خواهد شد.»
این گفته‌ها در حالی است که پیش‌تر چنین طرحی در جزیره کیش اجرایی شد و به گفته کارشناسان قطعا نتیجه مطلوبی نداشته که هیچ خبری از آن منتشر نشده چون اگر به نتیجه مطلوب می‌رسیدند حتما آن را در بوق و کرنا می‌کردند.
احتمال آشفتگی در قیمت‌ها
سیدحمید حسینی، سخنگوی اتحادیه اتحادیه صادرکنندگان نفت و گاز و پتروشیمی- اپکس درباره همین موضوع به «جهان‌صنعت» گفت: اگر هدف همان طرح معروف به «وان» باشد که آقای جلیلی مطرح کرده بود، چندین بار در مراکز تخصصی مجمع تشخیص، مجلس و دولت بررسی شده است؛ این طرح اگرچه ظاهر آن جذاب و عدالت‌محور است و فرض کرده که گازوییل یک نوع امکاناتی است که ما باید به طور عادلانه بین مردم توزیع کنیم ولی در اینکه ما واقعا می‌توانیم بنزین را نوعی امکانات در نظر بگیریم و بین مردم توزیع کنیم حرف‌های بسیاری است. وی افزود: این طرح با اینکه ظاهر پسندیده دارد ولی در اجرا می‌بینیم که طرح‌های پیشنهادشده تبعات و مشکلاتی را ایجاد می‌کند بنابراین به این نتیجه می‌رسیم که آن طرح زمان احمدی‌نژاد بهتر است؛ یعنی حداقل به جای اینکه در این وضعیت ما بنزین را چند نرخی و بی‌سر وسامان کنیم، بنزین را به افراد بدهیم و کسی که سهمیه بنزین می‌خواهد بخرد ما‌به‌التفاوت آن را به قیمت بالاتری به افرادی که خودرو دارند بفروشد. حسینی با بیان اینکه در سال‌های سال مردم در ایران عادت کردند بنزین را با قیمت ثابت بخرند یادآور شد: اجرای این طرح که برمبنای آن بتوان بنزین را به این شکل در اختیار مردم قرار داد، سازوکارهای دقیقی می‌خواهد. علاوه برآن ما در حال حاضر سازوکاری برای این کار نداریم. مثلا اگر دولت بخواهد با همین قیمت 3‌هزار تومان به مردم بنزین بدهد و کسانی که خودرو ندارند، بخواهند این بنزین را بفروشند، در این‌صورت، اگر دولت بخواهد با قیمت رسمی یعنی مثلا 5‌هزار تومان از مردم بخرد، عملا قیمت را بالا برده و برای کاهش مصرف اتفاقی نیفتاده است. اگر هم بخواهد آزاد کند که مردم باید در یک سامانه‌ای به خرید و فروش بنزین بپردازند. نتیجه اینکه ممکن است در تهران قیمت بنزین یک عدد شود و مثلا در بندرعباس یک قیمت دیگر. این کارشناس انرژی با تاکید براینکه این شیوه در نهایت تبدیل به یک آشفتگی در قیمت‌ها خواهد شد، تصریح کرد: به نظر من این طرح عملا باعث خواهد شد که مشکل ناترازی بنزین باقی بماند. از سویی، این پروژه نه‌تنها مصرف بنزین را کاهش نمی‌دهد بلکه افزایش هم می‌دهد. یعنی شما به هر کد ملی ایرانی نفری 30لیتر بنزین بدهی آن‌هم در کنار سایر مصارف باعث می‌شود که هیچ گامی در مسیر حل مشکل بنزین برداشته نشود. حسینی با اشاره به اینکه این طرح به صورت پایلوت در کیش اجرا شد، بیان کرد: حتی نتایج اجرای آزمایشی این طرح در کیش معلوم نیست که بشود ارزیابی دقیقی از آن داشت. ممکن است این طرح فایده‌هایی داشته باشد ولی در اجرا با آن مدلی که به‌عنوان طرح وان مطرح بود، با مشکلات بسیاری مواجه خواهد بود و حتما مورد نقد و انتقاد شدید مردم قرار خواهد گرفت .به گفته وی، در صورت اجرای این طرح، مصرف‌کننده‌ای که بخواهد سفر کند مطمئن نیست که با این روش می‌تواند بنزین مورد نیازش را تامین کند، یا خیر!