غفلت از فرار سرمایه‌های انسانی

گروه فناوری- نشست نخبگان متخصص بازگشته به کشور با حضور سورنا ستاری، معاون علمی و فناوری رییس‌جمهور‌ و جمعی از مدیران فناوری و البته نخبگان بازگشته به کشور برگزار شد. این نشست صبح روز پنجشنبه ۱۱ مرداد ماه جاری در پژوهشکده علوم و فناوری انرژی دانشگاه صنعتی شریف برگزار شد. به گفته معاون علمی و فناوری رییس‌جمهور‌ طی ۵/۲ سال گذشته بیش از هزار نفر به کشور بازگشته‌اند. البته او آماری در رابطه با نخبگانی که از کشور مهاجرت کرده‌اند طی این مدت یا نخبگانی که به زودی به دلیل شرایط بد اقتصادی، فیلترینگ و تحریم‌ها از کشور کوچ می‌کنند ارائه نکرده و راهکاری در رابطه با چگونه جذب همین نخبگانی که در کشور ساکن هستند اما قصد هجرت دارند ارائه نکرد. در واقع به نظر نمی‌رسد هیچ‌یک از مدیران کشور اهمیت این مهم را درک کرده باشند که در صورت مهاجرت متخصصان زبده و ماهر کشور که در اثر فشارهای اخذ مجوزهای بی‌شمار برای راه‌اندازی کسب‌و‌کار و فیلتر شدن کسب‌وکار پس از زحمت و هزینه در حال کوچ کردن از ایران هستند چه ضرر بزرگی به اقتصاد کشور می‌زند و چقدر در ثروت‌آفرینی و درآمدزایی برای ما گران تمام می‌شود. به هر روی بازگشت نخبگان به کشور نیز اقدام مناسبی به شمار می‌رود و امید است مسوولان دیگر نیز مانند سورنا ستاری ارزش این سرمایه‌های ملی را درک کرده و در بازگرداندن آنها به وطن کوشا باشند.
گفتنی است پژوهشکده سیاستگذاری علم و فناوری و صنعت دانشگاه صنعتی شریف تلاش دارد با تمرکز بر حوزه سیاستگذاری مهاجرت، همراه با اجرای فعالیت‏‌های مختلف مطالعاتی و ترویجی در جهت بهبود وضعیت سیاستگذاری مهاجرت، به ویژه در حوزه مهاجرت نخبگان و تحصیلکردگان گام بردارد. بر همین اساس اهداف کلی گروه سیاستگذاری مهاجرت و برنامه‌های آن، تبیین دلایل و اثرات مهاجرت به عنوان یکی از پدیده‌های مهم جامعه جوان ایران، شناسایی و رصد وضعیت نخبگان ایرانی در کشورهای میزبان، شناسایی راهکارهای بهره‌گیری از ظرفیت‌های مهاجران ایرانی خارج از کشور و کمک به توسعه روابط آنها با صنایع و جوامع آکادمیک کشور است‌ که به دنبال آن چرخه دانش در سطح بین‌الملل جریان یابد و نهایتا به نقطه مرجعی برای بررسی و تحلیل روندهای مهاجرتی در کشور، سیاستگذاری‌ و انجام فعالیت‌های اجرایی مقتضی در حوزه مهاجرت تبدیل شود.
خلاقیت، لازمه توسعه ایران است
سورنا ستاری، معاون علمی و فناوری رییس‌جمهور‌ در این نشست گفت: خلاقیت و نوآوری جوانان خلاق و تحصیلکرده، مهم‌ترین لازمه برای توسعه کشور و ‌گذار از اقتصاد منبع‌محور به اقتصاد دانش‌بنیان به شمار می‌رود و برای تبدیل ابتکار این جوانان به اقتصاد، باید محیط کسب‌و‌کار از سوی دولت و مردم برای شکوفا شدن این خلاقیت مساعد شود.
معاون علمی و فناوری رییس‌جمهور‌ مهم‌ترین لازمه تحول کشور را تکیه بر توانمندی و خلاقیت جوانان خلاق و تحصیلکرده دانست و افزود: برای شکوفایی خلاقیت جوانان و تبدیل ابتکار به اقتصاد باید محیط کسب‌و‌کار برای ایجاد کسب‌و‌کارهای دانش‌بنیان و استارت‌آپی توسط این جوانان فراهم شود.
ضرورت حمایت از مساعدسازی محیط کسب‌و‌کار جوانان
او با اشاره به اهمیت بالای محیط مساعد کسب‌و‌کار گفت: محیط مساعد کسب‌و‌کار اولویتی بالاتر و مهم‌تر از زیرساخت‌های مالی است و مساعد شدن این محیط کسب‌و‌کار با همدلی جامعه و به کمک نخبگان محقق می‌شود.
رییس بنیاد ملی نخبگان به تحول‌آفرین بودن نیروی انسانی خلاق و تحصیلکرده در ساختارهای سنتی اقتصادی اشاره کرد و افزود: امروزه نسل جدیدی از جوانان خلاق و کارآفرین وارد میدان اقتصاد شده‌اند که ضمن دانش و مهارت لازم، با فرهنگ کسب‌و‌کارهای نوآور آشنا هستند‌ و راه و رسم تعامل در بازارهای بین‌المللی را می‌دانند.
او ادامه داد: این افراد با کسب‌و‌کارهای استارت‌آپی و دانش‌بنیان خود فرهنگ تازه‌ای را به فضای کسب‌و‌کار کشور وارد کردند و ساختارهای سنتی پیشین را دستخوش تحولات جدی می‌سازند.
به گفته ستاری، حمایت از شرکت‌های خلاق، یکی از برنامه‌های مهم معاونت علمی است که امسال روی آن تمرکز جدی شده تا روند فعالیت‌های داخلی به خصوص در حوزه شرکت‌های دانش‌بنیان و استارت‌آپ‌ها تسریع شود.
جذب نخبگان ایرانی غیر مقیم در اولویت است
رییس بنیاد ملی نخبگان، به برنامه‌های جدی برای تعامل و جذب دانشجویان و فارغ‌التحصیلان ایرانی غیر‌مقیم اشاره کرد و گفت: امسال این مساله به طور جدی پیگیری شد و بیش از هزار نفر در ۵/۲ سال گذشته به کشور بازگشتند که اکنون در کسب‌و‌کارهای دانش‌بنیان و استارت‌آپی فعالیت می‌کنند. حضور استارت‌آپ‌ها باعث می‌شود فرهنگی در کشور ایجاد شود.
او اعتماد به‌نفس و انگیزه بالا در کنار عزم جدی را دو ابزار مهم جوانان استارت‌آپی برای تحول فرهنگی و اقتصادی کشور دانست و ادامه داد: این جوانان با وجود موانع فرهنگی و ساختاری که در فضای کسب‌و‌کار با آنها دست و پنجه ‌نرم می‌کنند، به تلاش خود ادامه می‌دهند و با مشکلاتی نظیر حضور موانع ناشی از ساختارهای سنتی، در مسیر خود ثابت‌قدم هستند.
معاون علمی فناوری رییس‌جمهور‌‌ موانع و تحریم‌های داخلی فراروی استارت‌آپ‌ها و شرکت‌های دانش‌بنیان را آسیب‌زننده‌تر از تحریم‌های خارجی دانست و گفت: باید با یک تحول زیرساختی و فرهنگی و تغییر نوع نگرش نسبت به این جوانان و کسب‌و‌کارهایشان، مشکلات را از سر راه آنان برداشته و از ایده‌های جدید حمایت کنیم.
ستاری در ادامه درباره مشکلاتی نظیر بوروکراسی اداری برای نخبگان بازگشته به کشور توضیح داد: پیش از این هم اعلام کردم این نخبگان به کشور بازگشتند تا بتوانند محیط کسب‌و‌کار را ارتقا دهند و این مشکلات وجود دارد و هر تغییری قاعدتا هزینه‌هایی دارد تا ایجاد شود‌ ولی ما به عنوان یک نهاد بالادستی پشتیبان این افراد هستیم.
لزوم فراهم کردن کار و تسهیلات برای نخبگان مهاجر
بهرام صلواتی عضو هیات علمی پژوهشکده سیاستگذاری علم، فناوری و صنعت دانشگاه صنعتی شریف در نشست نخبگان متخصص بازگشته به کشور، از تمایل ۶۰ تا ۷۰ درصدی نخبگان برای بازگشت به کشور در صورت فراهم شدن تسهیلات و شرایط کاری مناسب خبر داد و با بیان اینکه طی سه سال گذشته حداقل هزار نفر از این افراد به کشور بازگشته‌اند، خاطرنشان کرد: ۵۰ درصد نخبگان خارج از کشور اطلاعی از برنامه حمایتی ما و بنیاد ملی نخبگان ندارند.
او به موضوع مهاجرت و بازگشت ایرانیان تحصیلکرده و متخصص به کشور پرداخت و گفت: در کشور ما به پدیده مهاجرت به شکل اغراق‌شده‌ای نگاه می‌شود و بیشتر از آنکه روی این موضوع تحقیق انجام دهیم، نگران آن هستیم.
صلواتی محدود نبودن این پدیده به کشور ایران را یادآور شد و افزود: در حال حاضر تعداد مهاجران در دنیا از ۷۰ به ۲۵۰ میلیون رسیده است. این رویه همچنین طی ۵۰ تا ۷۰ سال گذشته با شیب تندی در ایران پیش رفته و در چند سال گذشته ۱۳۰ درصد افزایش یافته است.
عضو هیات علمی پژوهشکده سیاستگذاری علم، فناوری و صنعت دانشگاه صنعتی شریف‌ با بیان اینکه بیشتر بار مهاجرت بر دوش افراد تحصیلکرده است، از تغییر مقصد اول این دانشجویان (آمریکا) خبر داد و افزود: پیش‌بینی ما این است که مهاجرت در آینده نزدیک با شیب تندتری نیز افزایش می‌یابد و چنان‌که مطرح شد، تاکنون بیشتر مهاجرت‌ها به مقاصد تحصیلی بوده است که این رویه نیز تغییر خواهد کرد.
صلواتی با اشاره به اینکه عوامل کششی و رانشی برای مهاجرت و بازگشت به کشور در این پژوهشکده مورد بررسی قرار گرفته است، طرح فوق را طرحی بین ایران و دانشگاه مانهایم آلمان معرفی کرد و ادامه داد: ۷۵ درصد شرکت‌کنندگان در این طرح خارج از کشور و ۲۵ درصد آنها نیز داخل ایران بوده‌اند.
او تاکید کرد: از این نمونه آماری ۸۶ تا ۸۷ درصد افراد ویزای تحصیلی یا آکادمیک داشته‌اند. همچنین اکثر آنها در مقطع دکترا تحصیلکرده و این نیز قابل حدس است که رشته تحصیلی اکثر این افراد فنی بوده است.
عضو هیات علمی پژوهشکده سیاستگذاری علم، فناوری و صنعت دانشگاه صنعتی شریف از انتشار این طرح در قالب مقاله طی ماه نوامبر خبر داد و افزود: صرف نظر از انگیزه قوی این افراد برای ادامه تحصیل، بهره‌مندی از گرنت‌ها و کیفیت آموزشی بالاتر، ۴۱ درصد آنها سطح حقوق و تناسب دخل و خرج زندگی را مهم‌ترین انگیزه برای خروج از کشور اعلام کرده‌اند، این در حالی است که ۸۰ تا ۹۰ درصد این افراد پیش از مهاجرت مشغول کار بوده و نیز ۵۰ درصد آنها از قراردادهای پیمانی و مدت‌دار برخوردار بوده‌اند.
صلواتی در همین زمینه پایداری انگیزه‌های علمی و معیشتی خروج تحصیلکردگان ایرانی یا افرادی که از کانال تحصیلی مهاجرت می‌کنند را یادآور شد و اضافه کرد: مهم‌ترین انگیزه برای مهاجرت در دنیا در کوهورت (هم‌گروهی) ۲۵ تا ۴۰ سال، میل به داشتن مدارک تحصیلی و سابقه کاری است.
او تشریح کرد: بالای ۷۰ درصد فارغ‌التحصیلان در دنیا میل به کار کردن در کشورهای دیگر دارند‌ بنابراین شیب تند مهاجرت در ایران نیز چندان نگران‌کننده نیست، البته باید دید این موضوع در آینده چه وضعیتی پیدا می‌کند.
عضو هیات علمی پژوهشکده سیاستگذاری علم، فناوری و صنعت دانشگاه صنعتی شریف با بیان اینکه به واسطه اکوسیستم نوآوری ایجاد شده در آمریکای شمالی و چین این درصد پایین‌تر است، اضافه کرد: امکان استخدام‌ و فعالیت در دانشگاه و مراکز تحقیقاتی بالاترین انگیزه افراد برای ماندن است.
صلواتی‌ تصریح کرد: کمتر از نصف ایرانی‌ها مقصد اولیه را تعیین می‌کنند‌ این در حالی است که کمتر از ۳۰ درصد افراد نیز اطلاعات کافی از جایی که می‌خواهند بروند را دارا هستند.
او همچنین پیوندهای عاطفی و خانوادگی ایرانیان خارج از کشور با داخل را مهم‌ترین فاکتور برای بازگشت آنها دانست و گفت: در میان مهاجران تحصیلکرده ۷۰ درصد مهم‌ترین انگیزه خود را برای بازگشت به کشور انتقال دانش بیان کرده‌اند.
عضو هیات علمی پژوهشکده سیاستگذاری علم، فناوری و صنعت دانشگاه صنعتی شریف ادامه داد: ۶۰ تا ۷۰ درصد این افراد گفته‌اند‌ اگر شرایط کاری و تسهیلات خوبی در کشور فراهم شود، به ایران برمی‌گردیم‌ این در حالی است که ۵۰ درصد آنها اطلاعی از برنامه‌های حمایتی ما ندارند.صلواتی تاکید کرد: تاکنون ۵۰ درصد سبد مهاجرتی ما شامل افراد تحصیلکرده بوده که با افزایش انگیزه‌های اقتصادی برای افراد دیگر جامعه (از جمله کارگران، معلمان و…) سهم آنها از مهاجرت افت کرده، اما این رویه همچنان با سیر صعودی ادامه خواهد داشت.او از بازگشت هزار نفر از نخبگان به کشور و اهدای گرند به آنها طی سه سال گذشته خبر داد و تاکید کرد: در این زمینه پلتفرم‌های ارتباطی آنلاین باید تقویت شود.
اعلام آمادگی نهاد رهبری برای ارتباط با نخبگان خارج از کشور
رییس نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در امور دانشجویان ایرانی خارج از کشور‌ از آمادگی این نهاد برای همکاری با معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری در زمینه ارتباط فراگیر با نخبگان ایرانی خارج از کشور و در راستای بهره‌مند شدن از آنان خبر داد و گفت: سهم وضعیت فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و اجتماعی در این موضوع و اینکه چه افرادی می‌توانند چالش‌ها را رفع کنند، مشخص است.
حجت‌الاسلام و‌المسلمین مرتضوی در این نشست ضمن ابراز تاسف از محروم بودن کشور از تحصیلکرده‌های ایرانی مقیم خارج، بر لزوم ایجاد ارتباط فراگیر و هدفمند با این افراد تاکید کرد و گفت: برگزاری جلسات و همایش‌ها در این رابطه، از جمله همایش چهل سال انقلاب اسلامی، بازخوانی گذشته، نگاهی به آینده که در این رابطه برگزار شد، موجب شد به مشکلات جدی این عرصه پی ببریم. این در حالی است که ارتباط ما با این افراد که تاکنون محدود بوده به صورت سازمان یافته تعیین نشده بود.او همچنین بر لزوم شبکه‌سازی در این زمینه تاکید کرد و گفت: باید عملکرد جزیره‌ای خود را کنار گذاشته و در کنار هم مشکلات و سوابق این موضوع را بررسی کنیم. همچنین تجربه‌های شکست‌خورده را ببینیم و نیز به این بپردازیم که چه راهی می‌تواند تسهیلات لازم برای ورود فراگیر به این عرصه را فراهم کند.
رییس نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در امور دانشجویان ایرانی خارج از کشور در پایان با بیان اینکه معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری به این عرصه وارد شده است، از آمادگی این نهاد برای همکاری در این زمینه خبر داد و گفت: سهم نهادها و فضاها در این زمینه روشن است. این نیز مشخص است که چه کسانی می‌توانند چالش‌های مربوط به این حوزه را حل کنند.