قطب‌های توسعه شهری

دکتر بهرام وهابی- قطب رشد (GROWTH POLE) در اقتصاد شهری اصطلاحی ویژه با معنایی ویژه است. سالیانی است که از این اصطلاح در ادبیات برنامه‌ریزی شهری در ایران به‌صورت کاملا اشتباه استفاده می‌شود. در برنامه‌های پنج‌‏ساله توسعه در ایران این اصطلاح به مفهوم مراکزی با سطح فعالیت و سطح تخصصی بالا در نظر گرفته می‌شود. اشتباه اینجاست که این شرایط درواقع شرط لازم برای قطب رشد بودن یک شهر یا مرکز فعالیت تولیدی است ولی شرط کافی نیست. توضیح آنکه چند دهه گذشته، اقتصاددانی به‌نام فرانسوا پرو گفته بود که توسعه در مسیر خود معمولا به‌سمت مناطق و شهرهای خاصی گرایش پیدا می‌کند و درواقع این مناطق به‌عنوان مناطق جاذب (همانند قطبی شدن محیط در فیزیک) باعث جذب توسعه می‌شوند و درنتیجه مسیر توسعه آنها با مسیر توسعه سایر مناطق و شهرها جدا خواهد شد. این درواقع همان مفهوم قطبی‌شدن (POLARISATION) در فیزیک است. در برابر این مفهوم، مرکز رشد (GROWTH CENTER) است که همان ماهیت تمرکز (شرط لازم) را دارد ولی یک تفاوت اساسی با قطب رشد دارد. یک قطب رشد طبق تعریف، آثار رشد را درونی می‌کند و به‌جای انتشار آثار توسعه و رشد خود به اطراف، رشد درونی را شاهد خواهد بود و به همین دلیل آثار آن بر اطراف به‌صورت قطره‌چکانی خواهد بود که به آن آثار تراوش (TDE) گفته می‌شود درحالی‌که یک مرکز رشد دارای آثار پخش (SE) بوده و به‌جای رشد یا توسعه درونی دارای رشد و توسعه بیرونی و متمایل به ارتقای رشد سایر مناطق است. اشتباهاتی که در برنامه‌های مختلف توسعه در ایران صورت‌گرفته نیز نشان از همین خلط موضوع است. در برنامه اول توسعه و در بند «10– 3» بخش هدف‌های کلی عبارت «ایجاد قطب‌های علمی و تخصصی در دانشگاه‌های مستعد و ارتقای سطح علمی سایر موسسات آموزش عالی و تحقیقاتی» ذکر شده است که درحقیقت منظور، مراکز علمی (به‌عنوان مرکز رشد علمی) بوده و نه قطب علمی. مثالی دیگر مربوط به برنامه چهارم توسعه است که در ماده «‌۴۰» این قانون آمده است که ‌دولت موظف است در جهت ارتقای سطح و جذب فناوری‌های برتر در بخش‌های‌ مختلف اقتصادی، اقدام‌های ذیل را در برنامه چهارم به‌‌عمل آورد که در بند «ب» این ماده آمده است در جهت افزایش توان رقابت‌پذیری بنگاه‌های فعال در صنایع نوین، مناطق ویژه صنایع، مبتنی بر فناور‌ی‌های برتر در جوار قطب‌های علمی -‌ صنعتی کشور و در مکان‌های مناسب ایجاد شود. همچنین در بند «ج» ماده «49» برنامه چهارم توسعه بر ارزیابی مستمر دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی و موسسات پژوهشی دولتی و‌ خصوصی توسط وزارتخانه‌های علوم، تحقیقات و فناوری و بهداشت، درمان و آموزش‌ پزشکی با همکاری انجمن‌های علمی و مداخله براساس آن و سرمایه‌گذاری در علوم‌ منتخب و تکیه بر ایجاد قطب‌های علمی براساس مزیت‌های نسبی و نیازهای آتی کشور تاکید شده است که در این مورد نیز قطعا منظور مرکز رشد بوده است و نه قطب رشد. در ماده «144» قانون برنامه پنجم توسعه آمده است: «به‌منظور حمایت از بخش کشاورزی، پایداری تولید و توسعه صادرات و رقابت‌پذیری و کاهش قیمت تمام‌شده وزارتخانه‌های صنایع و معادن، جهادکشاورزی، بازرگانی و مسکن و شهرسازی با سیاستگذاری و برنامه‌ریزی هماهنگ براساس تفاهم‌نامه‌ای که به تایید معاونت می‌رسد نسبت به حمایت هدفمند از استقرار و گسترش صنایع تبدیلی، تکمیلی و نگهداری محصولات‌ اساسی کشاورزی توسط بخش غیردولتی در قطب‌های تولیدی اقدام نمایند «و در بند الف ماده 33 برنامه ششم توسعه نیز آمده است» دولت مکلف است در اجرای بندهای سوم و ششم سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی و به‌‌منظور متنوع‌سازی ابزارهای حمایت از بخش کشاورزی، تامین و تجهیز منابع، توسعه و امنیت سرمایه‌گذاری، افزایش صادرات محصولات کشاورزی و ارزش‌افزایی و تکمیل زنجیره ارزش محصولات کشاورزی اقدامات ذیل را به انجام برساند: الف- ایجاد زمینه گسترش و تکمیل زنجیره‌های ارزش، صنایع‌تبدیلی، تکمیلی و نگهداری محصولات ‌اساسی کشاورزی در قطب‌های تولیدی، سردخانه و انبارهای فنی چندمنظوره.» این موضوع در برنامه پنج‌ساله هفتم نیز آمده است به‌طوری‌که در جزو‌ «1» بند «ت» ماده «‌33» این قانون چنین ذکر شده است که «وزارت جهادکشاورزی حداکثر ظرف شش‌ماه از لازم‌الاجرا شدن این قانون نسبت به تولید و صادرات محصولات گلخانه‌ای بزرگ‌مقیاس در قالب شهرک‌های کشاورزی و قطب‌های کشاورزی مطابق با ضوابط قانونی و مقررات حاکم بر آنها و مناطق مربوط اقدام قانونی به‌عمل آورد» که طبیعتا در کلیه موارد فوق، منظور از عبارت «قطب رشد» مرکز رشد بوده است.
شاید تصور شود که این موضوع صرفا اشتباه کلامی یا لغوی است ولی باید توجه داشت که به‌دلیل مسیر جداگانه توسعه در قطب‌ها و مراکز رشد این موضوع می‌تواند مسیر آمایش سرزمین در ایران را به‌صورت نامعقولی تغییر دهد. در سند الگوی مطلوب استقرار فعالیت‌های اقتصادی کشور در قالب مطالعات سند ملی آمایش سرزمین آمده است که «ابتدا فعالیت‌های اولویت‌دار اقتصادی براساس مدل خاص تعیین و سپس شبکه همکار و مکمل براساس شبکه‌های تارعنکبوتی تعیین می‌شود. تعیین فعالیت‌های کلیدی منطقه و تعیین شبکه‌های همکار اقتصادی، قطب‌های اصلی فعالیت در سرزمین را مشخص خواهد کرد تا بتوان ضمن توجه به زنجیره‌های تولید از عوامل تولید مختلف به‌صورت مناسب بهره گرفت» در‌‌حالی‌که این مفهوم دقیقا همان مفهوم مرکز رشد است و نه قطب رشد. کلام آخر اینکه با ریل‌گذاری توسعه کشور (به‌ویژه در ابعاد توسعه منطقه‌ای در استان‌ها و توسعه شهری) بر‌مبنای قطب‌های توسعه، مسیری غیرواقعی برای توسعه کشور به‌دست‌آمده و ضروری است بازنگری جدی در این زمینه صورت گیرد.