مالیات و دالان سیاست

علی دماوندی‌کناری*
۱- روش اعمال مدیریت و چگونگی هزینه کردن مالیات توسط دولت در سیاست و اقتصاد، همواره مورد بحث است. درآمدهای مالیاتی یکی از مهم‌ترین منابع تامین مالی دولت‌ها در اقتصاد بسیاری از کشورهای جهان و به عنوان یک ابزار موثر جهت سیاستگذاری مالی محسوب می‌شود‌. هدف اصلی مالیات‌، جمع‌آوری درآمدها‌، تامین منابع برای بودجه ملی و همچنین بخش مهمی از مدیریت کلان اقتصادی است. اهداف دولت از تنظیم مالیات افزایش درآمد‌، تامین بودجه‌، افزایش رفاه عمومی و سلامت جامعه، کاهش فاصله طبقاتی و… است .
۲- لایحه بودجه سال ۱۴۰۳ شاهد افزایش تعرفه‌های مالیاتی است که براساس آن سقف درآمدهای مالیاتی دولت از ۷۴۸ هزار میلیارد تومان سال ۱۴۰۲ با رشد ۳۷۰ هزار میلیارد تومانی به ۱۱۲۲ هزار میلیارد تومان خواهد رسید. افزایش ۵۰ درصدی مالیات در بودجه ۱۴۰۳ با ادله کاهش درآمدهای غیرنفتی و به عبارتی افزایش درآمدهای مالیاتی دولت به اعتقاد کارشناسان نه‌تنها کمکی به اقتصاد نخواهد کرد، بلکه باعث آسیب‌های دیگری خواهد داشت‌. از سوی دیگر، در لایحه بودجه ۶ هزار و ۴۷۹ میلیارد تومانی سال آینده سقف معافیت مالیاتی سالانه، ۱۲۰ میلیون تومان (معادل متوسط ماهانه ۱۰ میلیون تومان) تعیین شده و این سقف نسبت به قانون بودجه امسال تغییری نکرده است. به این ترتیب با توجه به افزایش ۱۸ درصدی حقوق کارمندان و ۲۰ درصدی حقوق بازنشستگان، بخش بیشتری از درآمد حقوق‌بگیران مشمول مالیات می‌شود‌. طبق لایحه بودجه سال ۱۴۰۳، مالیات بر ارزش‌افزوده که تاکنون ۹ درصد بهای تمام‌شده کالا بود، با افزایشی یک‌درصدی به ۱۰ درصد رسید که این نیز به اعتقاد کارشناسان اقتصادی منجربه افزایش قیمت کالاها خواهد شد که در نهایت به ضرر مردم و مصرف‌کنندگان است؛ به عبارتی تمام بار بودجه بر دوش مردم قرار خواهد گرفت. سوال مطرح شده این است که تعیین تعرفه‌های مالیاتی در بودجه ۱۴۰۳ تا چه حد با واقعیت‌های اقتصادی کشور همخوانی دارد و آیا وضعیت تورم با شرایط مالیات بر درآمد تناسب دارد؟
۳- پرداخت مالیات از مهم‌ترین عوامل رشد و توسعه جامعه‌ محسوب شده و موجب رونق اقتصادی‌، تحقق عدالت اجتماعی‌، افزایش خدمات و عمران و آبادانی کشور می‌شود. به همین دلیل گفته می‌شود مالیات ابزاری حکومتی برای تامین منابع حکمرانی خوب است‌.

توانایی دولت در فراهم کردن نهادهای پشتیبان رشد و کاهش فقر یا حکمرانی خوب امری حیاتی برای توسعه است. دولت برای فراهم‌سازی نهادهای پشتیبان بازار، نیازمند منابع مالی است. دسترسی به این منابع نیز به کارآمدی نهادهای مالیات‌ستانی بستگی دارد‌. سیستم مالیاتی و اداره آن به عنوان اصلی‌ترین شکل قرارداد اجتماعی بین دولت و شهروندان- که به عنوان مالیات‌دهندگان و ناظر این مسوولیت دولت و کیفیت اجرای آن هستند- نقش مهمی در دولت‌سازی و حکومت‌داری ایفا می‌کند.
۴- نکته مهم که این نوشتار قصد پرداختن به آن را دارد، توجه به نقش مالیات در امر سیاسی است‌. نگاهی به تاریخ تکوین حکومت‌های دموکراتیک نشان می‌دهد که قانونمند شدن اخذ مالیات و محل مصرف آن از طریق رضایت عمومی‌، عامل اصلی در گذار به دموکراسی بوده است‌. دولت‌های دموکراتیک علاوه‌بر اتکای خود به آرای عمومی‌، از طریق دریافت مالیات – که به شیوه‌ای رضایتمند و قانونمند دریافت می‌شود‌- به شهروندان متکی‌اند‌. شاید تصور شود نقش عمده مالیات در فرآیند گذار به دموکراسی و تحقق توسعه سیاسی مربوط به پدید آمدن حق نظارت برای شهروندان پرداخت‌کننده مالیات است‌؛ با وجود این‌، نقش مالیات تنها محدود به این مورد نیست‌، بلکه نظام‌های دموکراتیک می‌کوشند تا از مالیات برای تحقق اهداف مختلفی مانند از بین بردن فقر‌ و بهبود سطح زندگی عمومی استفاده کنند.
تفاوت عمده حکومت‌های دموکراتیک در خصوص مالیات‌ستانی با نظام‌های سیاسی دیگر‌، بیش از آنکه به چگونگی اخذ مالیات مربوط باشد به محل صرف آن مرتبط است‌. دموکراسی‌، حکومت متکی به رضایت عمومی است و مصرف مالیات نیز به این نحو باید به رضایت عمومی متکی باشد‌؛ دقیقا برخلاف نظام‌های غیردموکراتیک که مالیات شهروندان خود را صرف اهدافی مخالف با رضایت عمومی می‌کنند. رابطه میان مالیات و توسعه سیاسی، رابطه‌ای پیچیده و چند‌لایه است و اگر نظام مالیاتی‌ای که شفاف و در آن محل مصرف درآمدهای مالیاتی روشن یا مطابق رضایت عمومی نباشد‌، عدالت مالیاتی در آن رعایت نشود و جهت‌گیری سازنده در جهت توسعه اقتصادی و فعالیت‌های مولد برای خلق ثروت مورد نظر واقع نشود‌، نمی‌تواند به تحولی عمده در رابطه میان دولت و ملت بینجامد‌. عدم وابستگی به مالیات‌ستانی‌، دولت‌ها را از جامعه و خواست‌های اجتماعی و نیز پاسخگویی و شفافیت سیاسی بی‌نیاز ‌می‌کند. در مقابل با افزایش سهم مالیات در بودجه‌، دولت مجبور خواهد شد برخلاف دوره اتکا به درآمدهای رانتی ناشی از فروش ثروت‌های طبیعی عمل و در اجرای سیاست‌های کلان به منافع عمومی جامعه بیش از پیش توجه کند.
* پژوهشگر