معادله چندمجهولی تحریم نفت ایران

گروه انرژی- تحریم‌های نفتی ایران و تلاش آمریکا برای به صفر رساندن صادرات نفت ایران اگرچه در روند بازار جهانی نفت تاثیری نگذاشته است، با این حال نمی‌توان نگرانی‌ها درباره کاهش درآمدهای نفتی ایران در پی این تهدید را کتمان کرد. هرچند محسن پاک‌نژاد، وزیر نفت اطمینان داده که سیاست فشار حداکثری از سوی آمریکا بر صادرات نفت ایران سیاستی شکست‌خورده‌ است و به صفر رساندن صادرات نفت جمهوری اسلامی آرزویی است که هرگز به آن دست نخواهند یافت، با این حال این فقط نظر محسن پاک‌نژاد نیست، تحلیلگران بازارهای مالی دنیا نیز چنین اعتقادی دارند. اما سوال این است که آیا آنچه وزیر نفت ایران می‌گوید، واقعیت دارد؟
تحریم صنعت نفت ایران برای نخستین‌بار در اوایل دهه‌‌90اتفاق افتاد. با شروع موج اول تحریم‌ها، شرکت ملی نفت تلاش کرد که از طریق شرکت‌های واسطه‌ای تحریم‌ها را دور بزند. هرچند این دورزدن‌ها هزینه‌های بسیاری در پی داشت و باعث شد بخشی از درآمد نفت در مسیر دور زدن تحریم‌ها از دست برود اما به معنی توقف صادرات نفت ایران نبود. در موج دوم تحریم‌های نفتی ایران که پس از خروج ترامپ از برجام اتفاق افتاد، باز هم مسیر گذشته دنبال شد.
بارها رسانه‌های خارجی از جمله موسسه کپلر که ردیابی کشتی‌ها را ثبت می‌کند، از فروش نفت ایران بدون دردسر نفت ایران خبر داده است که نشان می‌دهد روش‌های بسیاری برای دور زدن تحریم‌ها وجود دارد که امکان به صفر رساندن فروش نفت ایران وجود ندارد. واقعیت این است که پالایشگاه‌هایی که با نفت یک کشور خود را هماهنگ می‌کنند، لازم است هزینه‌های بسیاری برای تغییر خوراک خود پرداخت کنند که عمدتا تمایلی به این کار ندارند. از سویی وقتی می‌توانند نفت تحریمی را با هزینه کمتری نسبت‌به بازار جهانی تهیه کنند، هزینه جابجایی پول را خودشان متقبل می‌شوند؛ موضوعی که همایون فلکشانی، تحلیلگر موسسه کپلر هم به آن اذعان کرده است. او می‌گوید: در دولت دوم ترامپ، رساندن صادرات نفت ایران به صفر کار دشوارتری نسبت به دوره اول وی خواهد بود. به گفته فلکشاهی، اکنون حدود ۸۰‌درصد از نفت صادراتی ایران به پالایشگاه‌های خصوصی چین می‌رسد که دولتی نیستند و اکثرا آنها در خارج از چین تجارتی ندارند و نیازی به مبادله دلار نیز ندارند. بنابراین تحریم‌کردن این شرکت‌های چینی کار سختی از طرف واشنگتن است و آنها نمی‌توانند این کار را انجام دهند. مثلا ما شاهد بودیم که با اعمال برخی تحریم‌ها بر بنادر چین، بنادر جدیدی در این کشور، نفت ایران را تخلیه می‌کنند.
تحریم نفت ایران، قیمت‌ها را بالا می‌برد؟
تحریم نفت ایران یک شمشیر دو سر برنده است. ممکن است در نگاه اول به صفررساندن صادرات نفت ایران فشار حداکثری بر جمهوری اسلامی تلقی شود اما خروج نفت ایران از بازار جهانی آن‌هم در شرایطی که ترامپ از اوپک درخواست کرده که قیمت نفت را کاهش دهند، باعث افزایش قیمت نفت خواهد شد؛ موضوعی که می‌تواند برای اقتصاد آمریکا که در تلاش است نرخ بهره و تورم را کاهش دهد، نتیجه‌ای معکوس در پی داشته باشد.
محمود خاقانی، کارشناس بین‌الملل نفت در این رابطه می‌گوید: تحریم نفت ایران در شرایطی است که ترامپ در نظر ندارد قیمت نفت در بازارهای بین‌المللی بالا برود. حال اگر تحریم ایران به صفر برسد، یعنی قیمت نفت قطعا بالا می‌رود و ترامپ این را نمی‌خواهد چون اقتصاد آمریکا فقط تاب تحمل قیمت به میزان کنونی را دارد. بنابراین در سطح بین‌الملل با یک معادله چندمجهولی مواجهیم.
خاقانی در گفت‌وگو با ایلنا با بیان اینکه چین و آمریکا باهم در رقابتند، اظهار داشت: چین تنها بازار نفت ایران در شرایط کنونی است و البته پالایشگران کوچک چینی تنها مشتری نفت تخفیفی ایران هستند که اخیرا برای دریافت نفت ایران دچار چالش شده‌اند، البته این موضوع قابل انکار نیست که زمان بایدن شیر صادرات نفت ایران تاحدی باز و تحریم‌ها شُل شده بود زیرا دولت آمریکا نمی‌خواست قیمت نفت در بازار جهانی بالاتر از ارقام کنونی باشد و چین و آمریکا در زمان بایدن در این رابطه تفاهم کرده بودند که آمریکا روی صدور نفت ایران چشم‌پوشی کند، حتی گفته می‌شود که 2۷ نفتکش متعلق به یک دورزننده تحریم ایران توسط شرکت‌های آمریکایی هم بیمه می‌شد و این تفاهم بین دو کشور وجود داشت.
او گفت: به همین دلیل هم بود که دولت سیزدهم ادعا می‌کرد که رکورد صادرات نفت را شکسته‌ایم هرچند کشور همچنان با کمبود ارز مواجه بود. اکنون ترامپ در نظر دارد این پیچ را سِفت کند که تاحدودی به تفاهم و توافق با چین منوط است یعنی اگر آمریکا ۱۰‌درصد تعرفه بیشتری روی کالای چینی دریافت می‌کند منوط به این است که انرژی ارزان‌تری در اختیار داشته باشد. ضمن اینکه تحریم نفت ایران در شرایطی است که ترامپ در نظر ندارد قیمت نفت در بازارهای بین‌المللی بالا برود. حال اگر تحریم ایران به صفر برسد مفهوم آن این است که قیمت نفت قطعا بالا می‌رود و ترامپ این را نمی‌خواهد چون اقتصاد آمریکا فقط تاب تحمل قیمت به میزان کنونی را دارد بنابراین در سطح بین‌الملل با یک معادله چندمجهولی مواجهیم.
وی افزود: مشکل ایران این است که در سه ‌دهه اخیر هنوز نتوانسته جایگاه خود را در اقتصاد جهان تعریف کند، هرچند در دوران ملی شدن صنعت نفت اقتصاد کشور وابسته به نفت نبود اما در رژیم قبل از انقلاب تحت عنوان انقلاب سفید صنعت کشاورزی را نابود کردند، دچار صنعت مونتاژ اتومبیل‌سازی شدیم، کشاورزی ضربه خورد و وابسته شد و پول نفت را صرف واردات می‌کردیم. تولید صنعتی هم مونتاژی بود. قطعات از اروپا و آمریکا وارد می‌شد که اکنون از چین وارد می‌شود، به هر روی دولت چهاردهم در شرایط سختی قرار گرفته قول داده بود که مشکلات را حل کند اما واقعیت اینکه کاسبان تحریم در آمریکا، چین و ترکیه باهم متحد هستند که این وضعیت ایران تداوم پیدا کند چون سود زیادی می‌برند و طبیعی است که به‌دنبال تحریم و صفر کردن صادرات نفت ایران باشند تا کشوری مانند چین نفت را با تخفیف و ارزان دریافت کند. این در شرایطی است که اگر تاکنون بازگشت پول ۳۰‌درصد ریزش داشت اکنون اگر بتوانیم مقداری از نفت را صادر کنیم این ریزش بیشتر می‌شود، در این شرایط چاره‌ای نیست با مردم روراست باشیم و مشکلات را با مردم مطرح کنیم.
خاقانی خاطرنشان کرد: باید مردم بدانند حتی اگر ترامپ بخواهد با ایران وارد مذاکره شود به دنبال امتیاز است و روی فشارهای اقتصادی بر مردم حساب کرده است ضمن اینکه بنده معتقدم اگر تحریم همین امروز لغو و اف‌ای‌تی‌اف تصویب و روابط بین‌المللی بانکی برقرار شود وضع اقتصادی به‌زودی درست نمی‌شود زیرا سرمایه‌گذار خارجی جایی می‌رود که سرمایه امنیت داشته باشد، مشکل ما این است که گروه‌هایی در اقتصاد ایران از قبل فعال مانده‌اند که اجاره نمی‌دهند دولت به شعار خود عمل کند و همین است که وفاق ملی صورت نمی‌گیرد و در چارچوب منافع ملی تصمیم‌گیری نمی‌شود زیرا عده‌ای به‌دنبال ناکارآمد کردن دولت هستند.