معمای صلح

سرانجام پس از 15ماه جنگ طولانی که علاوه‌بر هزینه انسانی بالا در غزه، بسیاری از مناسبات و معادلات منطقه را نیز دستخوش دگرگونی ساخت، کابینه اسرائیل دیروز با توافق آتش‌بس میان تل‌آویو و حماس موافقت کرد و قرار شد تا این توافق از یکشنبه پیش‌رو اجرایی شود. این اتفاق که شکل‌گیری دیدگاه‌های متفاوتی را در ساخت سیاست داخلی اسرائیل رقم زد، چنین نگرانی را به‌وجود آورده که نکند این دست مسائل، باعث نقض توافق مذکور در ایام پیش‌رو شود؛ نگرانی که کارشناسان با تکیه بر این تحلیل که ایالات‌متحده آمریکا، مصر و قطر پشتیبان و ضامن حسن اجرای آتش‌بس هستند، به آن پاسخ می‌دهند. در همین راستا گفتنی است که توافق آتش‌بس میان اسرائیل و حماس دارای چند بند بوده که اهم آنها مربوط به تبادل اسرای اسرائیلی و زندانیان فلسطینی و عقب‌نشینی تل‌آویو از نوار غزه است. با این وجود، هنوز هم چند ابهام اساسی راجع به دستاورد بلندمدت و مزیت استراتژیکی این توافق وجود دارد زیرا هنوز مشخص نیست که قرار است در فردای توافق در غزه، چه کسی زمامداری امور را به دست گرفته و مساله ژئوپلیتیکی فلسطین چگونه حل‌وفصل یا حداقل مدیریت شود؟
توافق جاری از چه سخن می‌گوید؟
به گزارش خبرگزاری یورونیوز، بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر رژیم اسرائیل صبح روز جمعه ۱۷ژانویه (۲۸ دی) اعلام کرد که پس از مذاکرات پیچیده با کابینه‌اش، با توافق آتش‌بس برای بازگرداندن اسرای اسرائیلی در نوار غزه موافقت کرده است. این در حالی است که دفتر او پیشتر اعلام کرده بود برای نهایی کردن این آتش‌بس که قرار است به ۱۵ماه جنگ در غزه خاتمه دهد، یک‌سری اختلاف لحظه آخری به وجود آمده است. به استناد گزارش روز گذشته روزنامه گاردین، این نگرانی وجود داشت که تاخیر غیرمنتظره پیش آمده در قبول این توافق آن هم به واسطه اختلافات دقیقه نودی میان کابینه امنیتی با حماس یا با جناح‌های تندرو اسرائیلی، آتش‌بس را به حاشیه ببرد. به ادعای طرف اسرائیلی، علت تاخیر پیش آمده، کارشکنی فلسطینی‌ها بوده است.
دیوید منسر، سخنگوی رژیم اسرائیل روز پنجشنبه گفت که خواسته‌های جدید حماس، مربوط به استقرار نیروهای اسرائیلی در کریدور فیلادلفی است. کریدوری که اعراب آن را صلاح‌الدین می‌نامند و گذرگاهی باریک در امتداد مرز مصر است که در ماه می ‌سال گذشته میلادی به تصرف نظامیان تل‌آویو درآمده بود. با این حال عزت الرشق، یکی از مقامات ارشد حماس چنین ادعاهایی را رد کرده و گفت که سازمانش به توافق آتش‌بس که توسط میانجی‌ها اعلام شده متعهد است. با این حال، گاردین نیز از طرفی دیگر اعلام کرد که نتانیاهو پس از مطلع شدن از جانب تیم مذاکره‌کننده خود مبنی‌بر وجود تعهد در خصوص آزادی اسرای اسرائیلی در متن توافق آتش‌بس، موافقت اولیه‌اش را نسبت به آن ابراز کرد.
در همین راستا، توافق شده تا طی این آتش‌بس چند اقدام مهم صورت پذیرد. به گزارش روزنامه گاردین، این توافق در سه فاز اجرا می‌شود. در مرحله نخست که به مدت 42روز به طول می‌انجامد، حماس موافقت کرده تا 33تن از اسرای اسرائیلی که کودکان، زنان و افراد بالای 50سال در آن اولویت دارند را در اوایل روز اول توافق یعنی یکشنبه آینده رها کند. در عوض، تل‌آویو نیز وعده داده که در قبال آزادی تمامی سربازان زن اسیر شده خود، 50 زندانی فلسطینی و در ازای رهایی مابقی اسرا، 30 زندانی دیگر حماس را نیز از زندان خارج کند. همچنین فلسطینی‌هایی که به واسطه جنگ مجبور به ترک خانه و زندگی خود شدند، می‌توانند آزادانه و بدون قید و شرط، در سرتاسر نوار غزه که اسرائیل به وسیله کریدوری نظامی، آن را به دو قسمت شمالی و جنوبی تقسیم کرده، حرکت کنند. از طرف دیگر، اعزام زخمی‌ها و مجروحان برای مداوا به خارج از فلسطین و ارسال 600 کامیون حاوی کمک‌های بشردوستانه در روز نیز از دیگر بندهای توافق در فاز اول آن است. از سوی دیگر، مرحله دوم آتش‌بس شامل بازگشت مابقی اسرای اسرائیلی و تعداد توافق‌شده زندانیان فلسطینی می‌شود. همچنین خروج نظامیان اسرائیلی از نوار غزه که از 16روز پایانی در مرحله اول شروع می‌شود، در مرحله دوم به صورت کامل انجام خواهد شد. سرانجام فاز سوم توافق پیش‌رو بر محور تبادل پیکرهای دو طرف و آغاز برنامه بازسازی غزه می‌شود.
واکنش‌ها به توافق؛ از داخل تا خارج
در همین راستا قابل ذکر است که توافق آتش‌بس جاری، واکنش‌های مختلفی را بالاخص در ساخت سیاست داخلی اسرائیل رقم زد. از سویی ایتامار بن گویر، وزیر امنیت ملی رژیم صهیونیستی روز پنجشنبه تهدید کرده بود که در صورت تایید این آتش‌بس، از کابینه امنیتی اسرائیل خارج خواهد شد زیرا وی معتقد است که این آتش‌بس، همه دستاوردهای بیش از یک‌ساله تل‌آویو را از بین می‌برد. با این حال، این وزیر راستگرای اسرائیلی گفته است که اگر دولت جنگ را در غزه از سر بگیرد، حزب متبوعش یعنی «قدرت یهود» به ائتلاف بازخواهد گشت. از طرفی دیگر، بتسالل اسموتریچ، وزیر دارایی اسرائیل که یکی دیگر از چهره‌های شناخته شده رادیکال در کابینه ائتلافی نتانیاهو است نیز به نخست وزیر این رژیم اعلام کرده که شرط ماندن حزبش در ائتلاف، از سرگیری جنگ علیه حماس پس از 42روز فرصت مرحله اول آتش‌بس است.
در سطح بین‌المللی نیز دونالد ترامپ، رییس‌جمهوری منتخب ایالات‌متحده ضمن تحسین این توافق، آن را حاصل تلاش‌های تیم خود دانست. از آن‌سو جو بایدن، رییس‌جمهوری فعلی آمریکا نیز با تصدیق مشارکت تیم ترامپ در شکل‌گیری توافق پیش‌رو، آن را حاصل دیپلماسی فشرده چندماهه دولت خود دانست. قطر و مصر به عنوان میانجیگران اصلی این آتش‌بس، ایران، حماس، سازمان ملل و اتحادیه اروپا نیز طی پیام‌هایی جداگانه به اعلام مواضع خود و استقبال از توافق شکل گرفته مبادرت ورزیدند.
معمای فلسطین به کدام سمت می‌رود؟
با این حال و همانگونه که در ابتدای گزارش حاضر بدان اشاره شد، در متن توافق پیش‌رو سخنی از چگونگی حکمرانی در آینده غزه مشاهده نشده و معلوم نیست که قرار است با چه مکانیسم‌ها، تاکتیک‌ها و استراتژی‌هایی، مساله ژئوپلیتیکی- ژئوکالچری در این باریکه حل‌وفصل شود. در واقع در خصوص این موضوع، سناریوهای متعددی از جانب اسرائیل و غرب وجود دارد که فصل مشترک همه آنها حذف حماس از معادلات سیاسی غزه و تشکیل حکومتی غیرنظامی در آن است اما اختلاف از آنجا شروع می‌شود که از طرفی تل‌آویو خواهان مشارکت دولت‌های عربی همچون امارات و مصر برای تشکیل نیروی امنیتی نظارت‌کننده بر فرآیند گذار سیاسی در غزه بوده و از سویی دیگر، بعضی از کشورهای عرب منطقه خواهان پررنگ شدن نقش تشکیلات خودگردان فلسطین در باریکه غزه هستند؛ سیاستی که راستگرایان اسرائیلی، آن را خطری برای قوت گرفتن ایده تشکیل دولت مستقل فلسطینی می‌دانند. به هر حال، جان کلام در نهایت چنین است تا زمانی که مساله فلسطین به شکلی عمیق حل نشود، نمی‌توان انتظار دستاوردی بلندمدت و استراتژیک از این توافقات را داشت.