کاهش رتبه ایران در شاخص فساد

علی‭ ‬ دینی‌ترکمانی

طبق‭ ‬آخرین‭ ‬برآورد‭ ‬سازمان‭ ‬بین‌المللی‭ ‬شفافیت،‭ ‬در‭ ‬سال‭ ‬۲۰۱۲‭ ‬ایران‭ ‬با‭ ‬میزان‭ ‬۲۸‭ ‬از‭ ‬۱۰۰‭ ‬در‭ ‬رتبه‭ ‬۱۳۸‭ ‬شاخص‭ ‬فساد‭ ‬قرار‭ ‬گرفت‭ ‬و‭ ‬نسبت‭ ‬به‭ ‬سال‭ ‬گذشته‭ ‬۱۳‭ ‬رتبه‭ ‬تنزل‭ ‬پیدا‭ ‬کرد‭. ‬اگر‭ ‬حدود‭ ‬۱۸۸‭ ‬کشور‭ ‬مورد‭ ‬ارزیابی‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬پنج‭ ‬گروه‭ ‬۴۰تایی‭ ‬طبقه‌بندی‭ ‬کنیم‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬صورت‭ ‬ایران‭ ‬همراه‭ ‬با‭ ‬اقتصادی‭ ‬چون‭ ‬روسیه‭ ‬در‭ ‬گروه‭ ‬چهارم‭ ‬از‭ ‬منظر‭ ‬فساد‭ ‬قرار‭ ‬می‌گیرد‭. ‬

صرفنظر‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬جایگاه‭ ‬نامناسب،‭ ‬دلیل‭ ‬بدتر‭ ‬شدن‭ ‬این‭ ‬شاخص‭ ‬را‭ ‬می‌توان‭ ‬در‭ ‬افزایش‭ ‬میزان‭ ‬فعالیت‌های‭ ‬اقتصادی‭ ‬در‭ ‬بخش‭ ‬غیررسمی،‭ ‬قاچاق‭ ‬کالا‭ ‬و‭ ‬همین‭ ‬طور‭ ‬تاثیر‭ ‬روانی‭ ‬پرونده‌های‭ ‬مرتبط‭ ‬با‭ ‬فساد‭ ‬مالی‭ ‬و‭ ‬اختلاس‭ ‬جست‌وجو‭ ‬کرد‭. ‬قاچاق‭ ‬تحت‭ ‬تاثیر‭ ‬تحریم‌ها‭ ‬نسبت‭ ‬به‭ ‬سال‭ ‬گذشته‭ ‬جاذبه‭ ‬بیشتری‭ ‬پیدا‭ ‬کرده‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬انتظار‭ ‬می‌رود‭ ‬هرچه‭ ‬واردات‭ ‬و‭ ‬صادرات‭ ‬کالا‭ ‬از‭ ‬طریق‭ ‬مجاری‭ ‬رسمی‭ ‬با‭ ‬محدودیت‭ ‬مواجه‭ ‬شود،‭ ‬قاچاق‭ ‬افزایش‭ ‬بیشتری‭ ‬پیدا‭ ‬کند‭. ‬پرونده‌های‭ ‬اختلاس‭ ‬نیز‭ ‬از‭ ‬منظر‭ ‬افرادی‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬نمونه‭ ‬آماری‭ ‬در‭ ‬نظرسنجی‭ ‬سازمان‭ ‬بین‌المللی‭ ‬شفافیت‭ ‬حضور‭ ‬دارند‭ ‬به‭ ‬عنوان‭  ‬مصداقی‭ ‬از‭ ‬موارد‭ ‬دیگری‭ ‬که‭ ‬لو‭ ‬نرفته‭ ‬است‭ ‬تلقی‭ ‬می‌گردد‭ ‬بنابراین‭ ‬به‭ ‬اعتبار‭ ‬مشت‭ ‬نمونه‭ ‬خروار‭ ‬است‭ ‬احتمالا‭ ‬موجب‭ ‬تایید‭ ‬نظر‭ ‬چنین‭ ‬نمونه‭ ‬آماری‭ ‬در‭ ‬مورد‭ ‬افزایش‭ ‬فساد‭ ‬می‌شود‭. ‬

توانایی‭ ‬مبارزه‭ ‬با‭ ‬فساد‭ ‬یکی‭ ‬از‭ ‬اجزای‭ ‬شاخص‭ ‬حکمرانی‭ ‬است‭. ‬کارایی‭ ‬نظام‭ ‬اداری،‭ ‬کارایی‭ ‬نظام‭ ‬قضایی‭ ‬و‭ ‬ثبات‭ ‬در‭ ‬قوانین‭ ‬و‭ ‬مقررات‭ ‬اجزای‭ ‬دیگر‭ ‬این‭ ‬شاخص‭ ‬هستند‭.  ‬وضعیت‭ ‬نامناسب‭ ‬در‭ ‬شاخص‭ ‬فساد‭ ‬می‌تواند‭ ‬به‭ ‬معنای‭ ‬ضعف‭ ‬در‭ ‬نظام‭ ‬حکمرانی‭ ‬و‭ ‬اجزای‭ ‬ذی‌ربط‭ ‬مرتبط‭ ‬با‭ ‬آن‭ ‬نیز‭ ‬باشد‭. ‬در‭ ‬چنین‭ ‬شرایطی‭ ‬هزینه‌های‭ ‬معاملاتی‭ ‬در‭ ‬فرآیند‭ ‬انباشت‭ ‬سرمایه‭ ‬افزایش‭ ‬پیدا‭ ‬می‌کند‭ ‬و‭ ‬افراد‭ ‬به‭ ‬جای‭ ‬تلاش‭ ‬برای‭ ‬تقویت‭ ‬ضوابط‭ ‬در‭ ‬پی‭ ‬تقویت‭ ‬روابط‭ ‬شخصی‭ ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬سرمایه‭ ‬اجتماعی‭ ‬سودمند‭ ‬برمی‌آیند‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬صورت‭ ‬فعالیت‭ ‬گروهی‭ ‬و‭ ‬شبکه‌ای‭ ‬ناسازگار‭ ‬با‭ ‬فضیلت‌های‭ ‬اخلاقی‭ ‬و‭ ‬همساز‭ ‬با‭ ‬الزامات‭ ‬تحولات‭ ‬توسعه‌ای‭ ‬شکل‭ ‬می‌گیرد‭ ‬و‭ ‬رفته‌رفته‭ ‬افراد‭ ‬بیشتری‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬خود‭ ‬جذب‭ ‬می‌کند‭. ‬

فساد‭ ‬همچون‭ ‬ویروسی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬صورت‭ ‬عدم‭ ‬کنترل‭ ‬آن‭ ‬می‌تواند‭ ‬همچون‭ ‬غده‌ای‭ ‬بدخیم‭ ‬بسیار‭ ‬سریع‭ ‬کل‭ ‬اقتصاد‭ ‬و‭ ‬بخش‌های‭ ‬مختلف‭ ‬دولتی‭ ‬و‭ ‬خصوصی‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬بربگیرد‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬درون‭ ‬همچون‭ ‬موریانه‌ای‭ ‬عمل‭ ‬کند‭ ‬و‭ ‬کارایی‭ ‬تلاش‌های‭ ‬صورت‭ ‬گرفته‭ ‬را‭ ‬نقش‭ ‬بر‭ ‬آب‭ ‬کند‭.  ‬

‭* ‬استادیار‭ ‬موسسه‭ ‬مطالعات‭ ‬و‭ ‬پژوهش‌های‭ ‬بازرگانی