24 - 10 - 2024
کاهش نسبی جمعیت جوان
گروه جامعه- چند روز پیش مركز پژوهشهاي مجلس در گزارشي وضعيت تاهل و تجرد جامعه را واکاوی کرد. اين گزارش در خصوص تغييرات سن ازدواج و ميزان تجرد و تاهل افراد در بازه 12ساله از سال 1390 تا 1402 است. براساس آنچه پژوهشگران اين گزارش اعلام كردهاند در اين بازه 12ساله شاهد افزايش ميانگين سن ازدواج و تغييرات الگوهاي همسرگزيني و معيارهاي انتخاب شريك زندگي بودیم، به نحوي كه در بررسي فراواني ازدواج، كاهش حدود 45درصدي نرخ ازدواج از ابتداي دهه 90 تا سال 1402 را شاهد هستيم. در اين گزارش سن ازدواج به لحاظ رفتاري، تغييرات نرخ ازدواج، نرخ تجرد، سن ازدواج، الگوهاي همسرگزيني از قبيل تغييرات الگوي بازازدواج و پراكنش جغرافيايي ازدواج به لحاظ نگرشي و نيز تغييرات نگرش به ضرورت ازدواج، سن ازدواج، ملاكهاي انتخاب همسر مناسب و نگرش نسبت به جايگاه خانواده در امر ازدواج جوانان مورد بررسي قرار گرفته است. در مساله سن ازدواج به اين اشاره شده است كه افزايش ميانگين سن ازدواج يكي از تغييرات مهم در تحولات خانواده محسوب ميشود كه بر متغيرهاي ديگر از جمله ملاكهاي انتخاب همسر، مشاركت خانواده در ازدواج جوانان، نگرش مثبت به ضرورت ازدواج نيز اثرگذار است. علاوه بر اين، افزايش سن ازدواج بر ديگر رخدادهاي جمعيتي از قبيل فرزندآوري و نرخ باروري اثر منفي داشته و بهطور كلي با توجه به كاهش عمر خانواده، تحقق كاركردهاي آن با چالش روبهرو ميشود. ازسوي ديگر سن بحراني بروز تغييرات قابلتوجه در الگوي همسرگزيني 30سالگي بوده كه در برخي استانهاي كشور سن ازدواج از اين سن عبور كرده و در كل كشور با ثبت ميانگين سن 28سال براي پسران در سال 1402 به اين سن نزديك شده بنابراین اهميت اين شاخص از حيث تغيير سبك ازدواج و تشكيل خانواده داراي اهميت بسزايي است. با این حال برخی کارشناسان بر این باورند که به طورکلی اين تحليل اشتباه است، با عدد خام نباید اظهارنظر کرد. اصل قضيه اين است كه جمعيت در معرض ازدواج كاهش يافته است. در سال 90، 8ميليون دختر درمعرض ازدواج داشتيم، در سال 1400 شده 5ميليون. كساني كه در دهه90 تا 1400 ميخواهند ازدواج كنند، در دهه70 به دنيا آمدهاند. متولدين دهه70 نسبت به دهه60 كم شدهاند. علت كاهش ازدواج، بحث ساختاري است. ساختار جمعيت تغيير كرده، جمعيت در معرض ازدواج كم شده، بالطبع ازدواج هم كم شده است. در زماني كه 8ميليون دختر داشتيم، نزديك به 890هزار ازدواج داشتيم، در مقابل در سال 1400 هم 5ميليون دختر داشتيم كه 540هزار نفرشان ازدواج كردند. اگر اعداد را مشاهده كنيد، ميبينيد فرقي نكرده. تقريبا هر سال 10درصد از مجردها ازدواج ميكنند.
رشد تعداد افراد بدون همسر در جامعه
بررسي فراواني ازدواج كه در اين تحقيق به آن اشاره شده، نشان از كاهش حدود 45درصدي نرخ ازدواج از ابتداي دهه 90 تا سال 1402 دارد. از سوي ديگر، افراد ازدواج كرده به نسبت جمعيت كل نيز با كاهش روبهرو بوده كه البته تعداد افراد ازدواج كرده نسبت به جمعيت جوان با رشد روبهرو بوده است اما در حالت كلي باتوجه به جمعيت بالاي كشور و رخدادهاي جمعيتي ديگر از قبيل طلاق و فوت، ثابت نگهداشتن نرخ افراد مجرد در جامعه نياز به رشد مثبت و افزايشي نرخ ازدواج در جامعه دارد. آنچه در مقدمه اين تحقيق آمده است: نقطه مقابل تشكيل خانواده، زيست مجردي است كه شامل چهار گروه افراد هرگز ازدواج نكرده در سن ازدواج، افراد مجرد قطعي و افراد بدون همسر بر اثر طلاق و فوت همسر است. بررسي اين چهار گروه نشان از رشد افراد بدون همسر در جامعه است (باتوجه به دو منبع متفاوت، درصد رشد اين گروه از افراد بين 14 تا 24درصد است) و هركدام از اين گروهها باتوجه به شرايطي كه دارند در معرض آسيبهاي متفاوتي قرار دارند. نكته ديگر اينكه تعداد افراد ازدواج كرده نيز در سال1402 به پايينترين حد خود رسيده است. باتوجه به اطلاعات آمده در اين گزارش، شاهد روند نزولي ازدواج از ابتداي دهه 90 تا اواخر آن هستيم، به گونهاي كه ميزان ازدواج حدود 40درصد كاهش يافته است.
فراواني ازدواج در استانها و شهرهاي مختلف كشور اما متفاوت است. «بررسي پراكنش جغرافيايي ازدواج نشان ميدهد از سال 1380 تا 1398 استانهاي تهران، خراسان رضوي، فارس، خوزستان، سيستان و بلوچستان، آذربايجان غربي و شرقي و اصفهان بيشترين ثبت ازدواج و استانهاي سمنان، ايلام، خراسان جنوبي، كهگيلويه و بويراحمد كمترين آمار ثبت ازدواج را به خود اختصاص دادهاند. البته بررسي نسبت ازدواجها به جمعيت هر استان، استانهاي خراسان شمالي، اردبيل و كردستان را در صدر بيشترين سهم از ازدواجهاي ثبتي نسبت به جمعيت استان خود قرار ميدهد و استانهاي سمنان، اصفهان، البرز و تهران كمترين ازدواج را نسبت به جمعيت خود ثبت كردهاند.»
سن ازدواج در شرق و مركز كشور پايينتر از غرب و جنوب كشور
ميانگين سن ازدواج براي دختران در اولين ازدواجشان در سال 90، عدد 23 بوده. اين عدد در سال 1402 به 24سال رسيده است. از سويي ميانگين سن ازدواج پسران در اولين ازدواجشان در سال 90، عدد 26سال است در حالي كه در سال 1402 به 28سال رسيده است. رشد ميانگين سن ازدواج سال 1365 كه براي زنان 19 و براي مردان 23 گزارش شده، با ميانگين سن ازدواج در سال1402 و در بازه زماني 37سال، حدود 20درصد افزايش داشته كه اين روند افزايشي در مناطق روستايي شيب بيشتري داشته است. ميانگين سن ازدواج در شهرستانها با ميانگين استانها بسيار متفاوت است به گونهاي كه ميانگين سن اولين ازدواج براي دختران در شهرستانهاي كشور از حدود 18 تا 27سال پراكندگي دارد و براي پسران نيز از 22 تا 30سال متفاوت است. اين در حالي است كه ميانگين سن ازدواج دختران و پسران در سطح استانهاي كشور در بازه (26 – 21 سال) و (28 – 24 سال) ثبت شده يعني تفاوتها در سطح شهرستان تقريبا دوبرابر نوسانات سطح استاني است. ازدواج در شهرستانهاي واقع در شرق و تا حدي مركز كشور بهطور كلي در سنين پايينتري اتفاق ميافتد در حالي كه سن ازدواج در شهرستانهاي غربي و جنوب غربي بهطور كلي بالاتر است. اين گزارش با اشاره به اين موضوع، رفع موانع ازدواج بهنگام در غرب كشور را جزو راهكارهاي پيشنهادي خود به ارگانهاي مربوطه ميداند.
كاهش 98درصدي جواني جمعيت از سال 70 تا 95
اختلاف سن بين دو شريك زندگي، از مسائلي است كه در اين تحقيق مورد توجه قرار گرفته است. باوجود كم شدن نرخ ازدواج، سهم ازدواجهاي با اختلاف سني بالا افزايش يافته است. در يك دهه گذشته، باوجودكاهش نرخ ازدواج، ازدواج با اختلاف سني 20 – 16 و 15 – 11 سال با رشد مثبت همراه بوده است. اين گزاره به معناي مضيقه ازدواج براي گروهي از دختران همسال با پسراني است كه با دختران بسيار كوچكتر از خود ازدواج ميكنند. نكته ديگر اينكه در سال 1401 بيشترين ازدواج ثبتي با فراواني 1917 رخداد و با اختلاف سني حداقل 12سال به ازدواج دختران زير 15سال با پسران 25سال مربوط ميشود. ازدواج دختران 16سال با پسران 26سال و دختران 18سال با پسران 28سال با فراواني 1912 و 1848 رخداد به ترتيب در نوبتهاي بعدي قرار دارند. به عبارتي ميتوان گفت در ميان ازدواجهاي با اختلاف سني رو به افزايش، اين الگوها بيشترين فراواني را داشتهاند. نسبت جواني جمعيت با استفاده از فرمول ورتهايم به دست ميآيد و به نسبت افراد در گروه سني كمتر از 15سال به كل جمعيت اطلاق ميشود كه اگر بيشتر از 40 باشد به معناي جواني جمعيت كشور بوده و اگر زير 40 باشد، نشاندهنده فاصله گرفتن تناسب جمعيتي جامعه از دوره جواني است. از سال 1370 تا سال 1395، نسبت جواني جمعيت با كاهش حدود 98درصد روبهرو بوده است.
نسبت جمعيت جوان در سن ازدواج به كل جمعيت نيز از سال 1385 با كاهش روبهرو بوده است. به عبارتي اين استنباط وجود دارد كه ازدواج صرفا به واسطه عوامل اقتصادي، فرهنگي و اجتماعي با افول روبهرو نبوده بلكه جمعيت جوان در سن ازدواج نيز كاهش پيدا كرده و به تبع آن ميزان ازدواجها نيز روند كاهشي داشته است. بر اين اساس نسبت ازدواجهاي ثبت شده به جمعيت جوان كشور ميتواند توضيحدهنده اين فرض باشد.
معيار انتخاب همسر از اخلاق و ايمان تا زيبايي و درآمد بالا
وقتي آمارهای گزارش پيشرو را مشاهده ميكنيم، تغييرات مشهودي در سالهاي اخير نسبت به اوايل دهه 90 ميبينيم. الگوها و معيارهاي همسرگزيني تغييرات شگرفي كرده است. باتوجه به تغيير سبك زندگي، مسائل مادي در جايگاههاي بالاتري از اهميت قرار گرفتهاند و اين امر در ملاكهاي دختران در قالب اولويت اشتغال و مسائل مالي خود را نشان داده و در مورد پسران با اولويت يافتن جذابيتهاي ظاهري نمود پيدا كرده است. علاوه بر اين، اولويت ايمان به سمت اخلاقيات تغيير كرده و دينداري در ردههاي پايينتري از اولويت قرار گرفته است. در مورد ملاكهاي انتخاب همسر ميتوان گفت تقريبا تا دهه 90، شاخصهاي اعلام شده در دستهبندي مشابهي قرار دارند، به گونهاي كه «اخلاق و ايمان» يا مصاديقي از آن در بين سه گزينه اول ملاكهاي انتخاب همسر براي پسران و دختران وجود دارد. البته بايد به اين نكته توجه داشت كه جامعه آماري كه در پيمايشهاي مختلف مورد پرسش قرار گرفتهاند عموما افراد 15سال به بالا بودهاند اما در پيمايش سال 1397 جامعه آماري جوانان هستند و نتايج اين بررسي نيز اندكي با ديگر پيمايشها متفاوت است بهگونهاي كه براي پسران، «جذابيت ظاهري و تفاهم» و براي دختران، «تفاهم و درآمد مناسب» نيز در بين سه اولويت اول قرار گرفته است. اين درحالي است كه در پيمايش ملي خانواده كه با اختلاف يكسال در سال 1398 منتشر شده است، «زيبايي و آراستگي» و «درآمد بالا» هر دو در اولويت سيزدهم قرار داشتهاند. به عبارتي ميتوان گفت بين ملاكهاي جوانان در انتخاب همسر و ملاكهاي كل جامعه اندكي تفاوت وجود دارد.
نكته ديگر اينكه از سال 1394، «اهميت پيدا كردن، شغل و درآمد» به عنوان يكي از اولويتهاي اصلي و اوليه در انتخاب همسر، نشان از تغييرات نگرشي قابلتوجه در جامعه است چراكه يك ويژگي مادي در اولويت شاخصهاي انتخاب همسر قرار گرفته است البته اين تغيير رويكرد دو بستر اجتماعي قابلتوجه دارد؛ مورد اول تغيير سبك زندگي مردم و افزايش تمايلات مادي و مورد دوم، بالا رفتن چالشهاي اقتصادي در جامعه است كه نگراني از آينده اقتصادي را افزايش داده و فرد را به سمت اولويتدهي به ملاكهاي اقتصادي سوق ميدهد.
در نتيجهاي كه اين تحقيق در اين بحث گرفته، آمده است: «باوجود ابهام در شاخصها و تفسيرپذير بودن آنها كه نياز به بازنگري در شاخصهاي مورد بررسي و رصد را ضروري ميكند، ميتوان گفت دو اولويت اول انتخاب پسران مولفههاي انساني، فطري و ايماني است و اين گزاره به مثابه فرصتي براي كمك به استحكام خانواده محسوب ميشود. در مورد دختران اين رويه در سالهاي 1394 و 1397 اندكي متفاوت بوده به گونهاي كه اشتغال به عنوان يك مولفه مادي در صدر ملاكها قرار گرفته كه ميتوان آن را منبعث از مشكلات اقتصادي جامعه دانست. البته در سال1397 جوانان، جذابيتهاي ظاهري را در بين سه اولويت اول انتخاب همسر مناسب براي پسران بيان كردهاند و اين نشان از افزايش رويكرد مادي آنان در ملاكهاي انتخاب همسر است. نكته ديگر در مورد هنجار همسريابي جوانان، تغيير واكنش جامعه در حوزه كاركرد عاطفي خانواده است بهگونهاي كه از گزينه اخلاق خوب به مهرباني، تفاهم و عشق رسيده است. برونريزي تمايل به عشق در ملاكهاي انتخاب همسر ناشي از تمايل ذهني به وجود عشق رمانتيك در ازدواجهاست.»
نويسندگان اين تحقيق معتقدند: «پررنگ شدن عشق رمانتيك بدون درنظر گرفتن ارزشهاي عقلي و پررنگ شدن جنبههاي غريزي و مادي، مواجهه زوجين را با طلاق افزايش ميدهد.» اما آيا واقعا اين حجم از تغيير و تفاوت از معيارهاي دهه شصتيها به دهه هفتادي و بعضا هشتاديها، نشان از پايين بودن عقلانيت در آنهاست و باعث بالا رفتن آمار طلاق در نسل آنها ميشود؟ اين تفاوت نگاه دو نسل متفاوت است نسبت به هم. نسل پيشين كه در اوايل دهه90 در سن ازدواج بودند، كمتر به ظاهر اهميت ميدادند و نسل ديگر، اواخر همان دهه، جذابيت ظاهري و عشق رمانتيك را داراي اهميت بيشتري ميدانند اما اين بحث در مناطقي كه ازدواج قومي و فاميلي دارند، كمتر ديده ميشود بهطوري كه تاثير ازدواجهاي همقومي بر كاهش ميانگين سن ازدواج مثبت بوده بهگونهاي كه ازدواجهايي كه زوجين متعلق به يك قوم بودهاند، در سنين پايينتر رخ داده است.
لطفاً براي ارسال دیدگاه، ابتدا وارد حساب كاربري خود بشويد