گاز مایع و فرصت‌های پیش رو

شاهین زیدآباد*- گاز مایع یکی از فرآورده‌های حاصل از پالایش و فرآورش نفت و گاز است که عمدتا به عنوان محصول جانبی در پالایشگاه‌های نفت‌خام، پتروشیمی‌ها و پالایشگاه‌های گازی تولید می‌شود.
به عبارتی دیگر با افزایش پالایش نفت و فرآورش گاز طبیعی، عملا حجم تولید این فرآورده نیز افزایش می‌یابد.
در سال‌های گذشته با افزایش تولید نفت و گاز، میزان تولید این محصول در کشور نیز افزایش یافته است. با این وجود بنا به دلایلی نظیر توسعه شبکه خطوط گازرسانی و عدم اتخاذ سیاست مشخص در حوزه حمل‌و‌نقل و تاخیر در بهره‌برداری از طرح‌های پتروشیمی، در سال‌های گذشته مصرف داخلی این فرآورده به‌ویژه در بخش‌های خانگی و حمل‌و‌نقل به طور قابل توجهی کاهش یافته است.
به ‌طور کلی تولید گاز مایع کشور در مجموع در بخش‌های پالایشگاه‌های نفت‌خام، مجتمع‌های پتروشیمی و پالایشگاه‌های گازی معادل بیش از هفت میلیون تن در سال است که از این میزان بیش از نیمی در بازار داخلی و نیمی دیگر به صادرات اختصاص می‌یابد.
براساس طرح‌های آتی و در دست اجرا (در حوزه‌های پالایشی و پتروشیمی) و با در نظر گرفتن دو سناریوی «عدم تحقق اجرای برنامه‌ها» و «اجرای کامل طرح‌های مزبور»، میزان تولید گاز مایع کشور در افق ۱۴۰۴ در کمترین حالت و بیشترین حالت به ترتیب برابر با ۱۲ و ۱۶ میلیون تن در سال خواهد بود.
این در حالی است که با فرض ادامه روند موجود مصرف گاز مایع در بخش‌های مختلف، کل مصرف داخلی این فرآورده در افق مورد نظر به هفت میلیون تن در سال افزایش خواهد یافت. بنابراین در سال‌های آتی می‌توان انتظار وضعیت مازاد عرضه داخلی را برای گاز مایع متصور بود که با توجه به عدم برنامه مشخص داخلی، گزینه «صادرات» از قوت بیشتری برخوردار خواهد بود.
این در حالی است که گاز مایع به عنوان سوخت و خوراک، از مزایای قابل توجهی نسبت به سایر حامل‌های انرژی برخوردار است (از جمله قیمت مناسب، آلودگی زیست‌محیطی کمتر و همچنین تولید طیف متنوع محصولات جانبی).
لذا یکی از اولویت‌های سیاستگذاری در مقوله بهینه‌سازی سبد سوخت کشور و توسعه صنعتی، می‌تواند در قالب برنامه‌ریزی مناسب جهت بهره‌مندی از فرصت‌های آتی در حوزه گاز مایع تعریف شود.در بخش حمل‌و‌نقل کشور‌ با وجود تلاش‌های پیشین و به‌دلیل عدم ادامه سیاست متنوع‌ کردن سبد سوخت، عملا در حال حاضر سهم گاز مایع از سبد سوخت تقریبا معادل صفر است.
این در حالی است که در کشوری نظیر ترکیه با تعداد خودرو مشابه با ایران، حدود ۲۲ درصد از خودروها از گاز مایع به عنوان سوخت استفاده می‌کنند و همین امر اتکای این کشور به سوختی نظیر بنزین را در مقایسه با ایران کاهش داده است.
بنابراین در راستای متنوع کردن سبد سوخت (که اهدافی نظیر کاهش اتکای شکننده به یک نوع سوخت و همچنین کاهش اثرات مخرب زیست‌محیطی را تحقق خواهد بخشید)، قاعدتا اتخاذ سیاست جدی در توسعه سهم این حامل انرژی در سبد سوخت حمل‌و‌نقل کشور حائز اهمیت است.
در سال‌های گذشته سهم گاز مایع از مصرف انرژی در بخش خانگی با پیروی از سیاست گازرسانی به شهرها و روستاهای کشور‌ به شدت کاهش یافته است.این در حالی است که در برخی مناطق دورافتاده و کم‌جمعیت و صعب‌العبور (که توسعه‌ شبکه خطوط لوله گازرسانی در آن مناطق فاقد توجیه اقتصادی است)، عملا تامین انرژی پایدار از طریق حامل‌های جایگزین نظیر گاز مایع امکان‌پذیر است و نمونه‌ آن در روستاهای کوهستانی استان مازندران با موفقیت تجربه شده است.در بخش صنعت، گاز مایع علاوه بر مصرف به عنوان سوخت، به عنوان یکی از خوراک‌های با رشد فزاینده تقاضا به شمار می‌رود.
در این راستا استفاده از خوراک ترکیبی در مجتمع‌های پتروشیمی در حال افزایش است. براساس پیش‌بینی‌های موجود، مصرف پروپان و بوتان به عنوان خوراک در تولید اتیلن در سال‌های آینده در مناطق مختلف (به ویژه خاورمیانه، آمریکا، چین و اروپا) با افزایش روبه‌رو خواهد بود.
در ایران نیز برخی طرح‌های پتروشیمی بر مبنای خوراک گاز مایع در دست اجراست که انتظار می‌رود با توجه به مازاد عرضه این محصول در کشور در سال‌های آتی، سیاست‌ها و مشوق‌های لازم جهت تشویق سرمایه‌‌‌گذاران داخلی و خارجی به ورود به این صنعت از سوی نهادهای ذی‌ربط اتخاذ و اعمال شود.
* کارشناس حوزه‌ انرژی