آزادسازی سهام عدالت با گواهی سپرده

آزادسازی سهام عدالت با گواهی سپرده می‌تواند یک راه ساده برای تعیین تکلیف این مساله باشد. در این ارتباط مدیر تحقیق و توسعه بورس تهران با اشاره به کارکرد ۲ ابزار مالی جدید گفت: امکان به‌کارگیری مدلی با پیش‌شرط‌های اوراق گواهی سپرده وجود دارد که بدون از دست رفتن حق رای دولت در شرکت‌های بورسی امکان آزادسازی سهام عدالت را فراهم می‌آورد. وی در گفت‌وگویی با فارس جزئیات این راهکار را تشریح کرد.
راه‌اندازی اوراق آتی سبد سهام در حالی است که پیش از این معامله‌گران بازار سهام از ابزارهای مشتقه بر سهام استقبال چندانی نکرده‌اند. از طرفی ایراد سامانه‌های معاملاتی نیز همچنان پابرجاست و در این بین کارکرد اوراق مشتقه سبد سهام برای همه فعالان بازار شناخته شده نیست.
قدر مسلم ابزارهای مشتقه کارکرد تعادل‌بخشی در بازار ندارند و تنها به سرمایه‌گذار کمک می‌کند در شرایط متعادل بازار، خود را نسبت به ریسک‌ها پوشش دهد. در عین حال این انتظار برای معامله‌گر وجود دارد که در شرایط نزولی و صعودی بازار به واسطه ابزارهای متنوع نیز بتواند کسب انتفاع کند. گرچه ابزارهای تعادل‌بخش برای بازار سهام کارکرد خود را دارند اما به‌طور مشخص عملیات بازارگردانی در تعادل‌بخشی بازار کمک می‌کند. ابزارهای مشتقه سهام ممکن است به نوعی به بازارگردان‌ها کمک کنند تا آنها نیز بتوانند ریسک خود را پوشش دهند.
برای بازارگردانی که هنوز فروش استقراضی سهام را در سبد سرمایه‌گذاری‌های خود در اختیار ندارد چگونه با قرارداد آتی سبد سهام که پیش از آن اقبالی برای استفاده از قرار آتی سهام نداشته می‌توان موفقیتی را انتظار داشت؟
ابزار فروش استقراضی سهام از پیچیدگی خاصی برخوردار است که البته بر آن کار زیادی شده و مصوبه کمیته فقهی را نیز در اختیار دارد اما در حال حاضر بازارگردان با استفاده از قراردادهای آتی و اختیار معامله خرید و فروش سهام می‌تواند در شرایط نزولی بازار نیز ریسک معامله‌گر را پوشش دهد چراکه با فروش قراردادهای آتی در شرایط نزولی بازار و یا با خرید موقعیت‌های فروش از طریق قراردادهای اختیار معامله در بازار سهام می‌توان انتفاع کسب کرد. اگر چه در کاربرد مفید فروش استقراضی سهام برای بازارگردان تردیدی وجود ندارد اما در حال حاضر عملیات بازارگردانی معطل فروش استقراضی نیست. بیش از هر چیزی هم‌اکنون موضوع الگوریتم تریدینگ برای بازارگردان‌ها و استفاده از آن برای خرید و فروش‌های پیوسته از اهمیت بالایی برخوردار است.
این الگوریتم‌ها در بازار قراردادهای آتی سبد سهام قرار است چگونه در شرایط نزولی بازار به بازارگردان‌ها کمک کنند؟ مردم عادی که به‌طور عموم قادر نیستند از این بازارها همواره استفاده کنند.
کار با ابزارهای مشتقه سهام به‌طور طبیعی سرمایه‌گذاران حرفه‌ای‌تری را طلب می‌کند و این در حالی است که در خرید و فروش عادی سهام هم شاید ورود مستقیم سرمایه‌گذار حقیقی به بازار مناسب نباشد، چه برسد به ابزارهای مشتقه زیرا این ابزارها نسبت به سایر معاملات از ریسک بالاتری برخوردار هستند. اگر صندوق‌های سرمایه‌گذاری مشترک ما بین سرمایه‌گذاران غیرحرفه‌ای و مدیران حرفه‌ای فعال شوند و آن صندوق‌ها اجازه داشته باشند که در بازار آتی سهام به دفعات، موقعیت‌های خرید و فروش به‌ویژه بر اوراق آتی سبد سهام را اخذ کنند، می‌توان سرمایه‌گذاران غیرحرفه‌ای را به‌طور غیرمستقیم از بازار مشتقه منتفع کرد. بر اساس آماری که WFE و سازمان همکاری‌های اقتصادی تهیه کرده، حجم کل معاملات مشتقه از کل معاملات اوراق بهادار در بورس‌ها رو به افزایش است. زمین بازی برای بورس‌بازها و شرایط معاملات در حال تغییر است و در این بین ابزارهای مشتقه نقش پررنگ‌تری را دارند. بورس ایران نیز به این سمت در حال حرکت است و بهترین نهادسازی در بازار سرمایه توسعه صندوق‌های سرمایه‌گذاری است.
صندوق‌های سرمایه‌گذاری در زمینه معاملات اوراق آتی سبد سهام هم‌اکنون تا چه حد مانور می‌دهند؟
کیانی: آغاز معاملات اوراق آتی سبد سهام توسط صندوق‌ها انجام شده و همچنان نیز ادامه دارد. نکته قابل تامل اینکه هم‌اکنون دو میلیون سرمایه‌گذار در صندوق‌های سرمایه‌گذاری حضور دارند که می‌تواند ظرفیت ویژه‌ای برای توسعه ابزارهای مشتقه سهام از طریق به‌کارگیری صندوق‌های سرمایه‌گذاری در بازار به شمار رود.
در حال حاضر صندوق‌های سرمایه‌گذاری با چه ویژگی و اندازه‌ای می‌توانند در این ابزارها شرکت کنند؟ آیا صندوق‌های با درآمد ثابت نیز می‌توانند در بازار مشتقه فعال شوند؟
در این زمینه منعی وجود ندارد چون صندوق‌های درآمد ثابت تا ۵ درصد سرمایه خود را می‌توانند در بازار اوراق بهادار به کار گیرند.
اهرم مالی به کار گرفته شده برای اوراق آتی سبد سهام چیست؟
اهرم یک به ۵ برای اوراق آتی سبد سهام در نظر گرفته شده است. یعنی در ازای وجه یک سهم می‌توان این ابزار را روی ۵ سهم به کار گرفت. جالب اینکه حجم معاملات آتی و اختیار معامله سبد سهام به مراتب بیشتر از حجم معاملات آتی و اختیار معامله تک‌سهم است.
برنامه راه‌اندازی اوراق وارانت در بازار سهام هم‌اکنون در چه وضعیتی است؟
هم‌اکنون مصوبه تایید اوراق وارانت از کمیته فقهی سازمان بورس دریافت شده و روی دستورالعمل آن در حال برنامه‌ریزی هستیم. به‌طور کلی وارانت زیرمجموعه ابزار اختیار معامله سهام قرار می‌گیرد به عبارتی نوعی اختیار معامله است منتها کسی که موقعیت فروش در وارانت اخذ می‌کند نمی‌تواند هر شخص حقیقی یا حقوقی عادی باشد. نهادهای مالی بزرگ و شرکت‌های معتبر از این امکان برخوردارند که از طریق وارانت موقعیت اختیار فروش بگیرند. به این ترتیب مدیریت ریسک این ابزار راحت‌تر می‌شود و با توجه به مشکلات حوزه نرم‌افزاری و دردسرهای‌ آن، قدر مسلم وارانت به لحاظ اجرایی می‌تواند کار را برای همه راحت‌تر کند. به عبارتی شرکت‌ها می‌توانند با تضامین و یا با نرخ‌های اعتباری بالایی که در اختیار دارند یا وثایق آنها، از سازمان بورس مجوز بگیرند و تا سقف مشخصی اقدام به فروش اوراق اختیار معامله سهام کنند.
موضوع بررسی گواهی سپرده و واگذاری حق رای سهامدار در مجامع به کجا رسید؟
این ابزار به گونه‌ای طراحی شده که با وجود واگذار کردن سهم و معامله آن اما می‌توان بخشی از حق رای سهامدار که مربوط به تعیین مدیران شرکت است از فروش مستثنی ‌شود. کمیته فقهی سازمان بورس در این ابزار با این مساله که تمامی حق رای همچنان در مالکیت سهامدار عمده باشد موافقت نکرده است به‌طوری که عنوان شده مواردی مثل تعیین حسابرس یا تصویب صورت‌های مالی در مجامع سالانه باید سهامدار خرد بتواند رای بدهد اما در انتخاب مدیران شرکت، همچنان سهامدار عمده حق رای خود را خواهد داشت ولی مالکیت را می‌تواند واگذار کند. خرد نیز اصولا دنبال مدیریت شرکت نیست. این موضوع در سه حالت به تصویب کمیته فقهی رسید به‌طوری‌که یک نهاد واسط در این معامله قرار می‌گیرد و نهاد واسط گواهی سپرده خود را به سرمایه‌گذاران بفروشد. حالت دوم صندوق سرمایه‌گذاری تک سهم در این بین وجود داشته باشد و واحدهای سرمایه‌گذاری این صندوق به سرمایه‌گذاران داده شود و حالت سوم نیز این‌گونه بود که این سهم در سمات سپرده شود و معامله‌ای روی آن صورت نگیرد. اما با استناد به آن سهمی که وثیقه شده، بتوان اوراقی را منتشر و به سرمایه‌گذاران داد. مقررات این موضوع هم‌اکنون نگارش شده و به سازمان بورس ارسال شده تا بررسی و تصویب شود.
آیا این کیفیت برای سهام عدالت نیز می‌تواند اجرا شود؟
این موضوع قدر مسلم برای سهامداران عمده‌ای که نمی‌خواهند کنترل شرکت را از دست بدهند مطرح است. مالکان سهام عدالت شامل سهامداران خرد هستند و اصولا کنترلی روی شرکت ندارند. بنابراین این کارکرد قابل تصور نیست مگر اینکه برعکس آن را متصور باشیم. یعنی دولت، این سهم را واگذار کند اما مدیریت را نخواهد از دست بدهد. شاید در این وضعیت بتوان از این ابزار برای سهام عدالت نیز استفاده کرد.