آثار ناشایست

رونمایی از مجسمه‌های بی‌کیفیت و گاهی زننده از مفاخر و بزرگان کشور آفتی است که سال‌های سال است گریبان میادین و معابر شهرها را گرفته و تعدادشان هم روز‌به‌روز بیشتر می‌شود. چندی پیش معاون هنری وزارت ارشاد طی یادداشتی از تندیس‌های رونمایی شده از شهید قاسم سلیمانی انتقاد کرد.
حالا ‌هادی مظفری مدیرکل هنرهای تجسمی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی نیز با اشاره به برخی مجسمه‌های شهری اخیر زبان به انتقاد از این ماجرا گشوده و می‌گوید: متاسفانه آثاری که این چند وقت در برخی شهرهای ایران شاهدش بودیم از منظر هنری، آثار درخور و شایسته‌ای نبودند و از ساختار تکنیکی و جذابیت بصری و توانمندی سازنده برای خلق و اجرای یک اثر هنری برخوردار نبودند. آثار یادمانی برای بزرگان، می‌تواند مثل ترجیع‌بند محتشم کاشانی برای حماسه کربلا، اثری موسیقایی و حماسی همانند سمفونی خرمشهر و مجسمه‌ای همانند اثر ابوالحسن خان صدیقی برای ادای احترام به فردوسی یا آثار معماری و مجسمه‌ها و دیوارنگاری‌ها باشند که همگی از مهم‌ترین گونه‌های آثار فرهنگی و هنری است.
مظفری افزود: این یادمان‌ها به عنوان مدرک و شاهدی برای قدرشناسی و بزرگداشت خاطره مفاخر و بزرگان یک کشور است که با قرار گرفتن در معرض دید شهروندان، هم خاطره ذهنی و ادای احترام آنها را نزد مردم نشان می‌دهد و هم باعث افتخار و بالیدن آن ملت به ارزش‌ها، گذشته و بزرگان خویش می‌شود.
وی بیان کرد: ضرورت دارد تمام نهادهای سفارش‌دهنده آثار هنری و مجسمه‌های شهری از مشورت یک شورای متخصص بهره‌مند شوند. از حدود ۶۰ سال پیش تا‌کنون چهار آیین‌نامه مبنی بر نحوه نظارت بر انتخاب، ساخت و نصب مجسمه‌ها و یادمان‌ها در میدان‌ها و اماکن عمومی داشته‌ایم که همگی به عنوان قانون الزام‌آور است .
مظفری گفت: براساس نخستین «تصویب‌نامه هیات وزیران وقت مورخ ۲۹/۳/۱۳۳۸» طبق پیشنهاد وزارت فرهنگ (هنرهای زیبای کشور) تصویب کردند که سازمان‌های دولتی و ملی که درصدد تهیه مجسمه مشاهیر تاریخی ادبی‌هنری برای نصب در میادین و… هستند، باید قبلا طرح و نام سازنده مجسمه را به هنرهای زیبای کشور ارسال دارند تا در کمیسیون مربوطه مورد مطالعه و پس از تصویب اقدام به تهیه آن شود. در تعیین محل نصب مجسمه کمیسیون فوق، نظر اداره کل باستان‌شناسی را رعایت خواهد کرد. دو وزارتخانه فرهنگ و کشور مامور اجرای این تصویب‌نامه هستند. طبق دومین قانون که عبارت است از «آیین‌نامه نحوه نظارت بر انتخاب، ساخت و نصب مجسمه‌ها و یادمان‌ها در میادین و اماکن عمومی و در جلسه ۴۴۲ مورخ ۴ خرداد ۱۳۷۸ به تصویب شورای‌عالی انقلاب فرهنگی رسیده است»، کلیه وزارتخانه‌ها، مراکز و سازمان‌ها و نهادهای دولتی و شهرداری‌ها موظف به اجرای سیاست‌های مصوب شورای نظارت در موضوع این آیین‌نامه هستند.
همچنین بر اساس «دستورالعمل اجرایی نحوه نظارت بر انتخاب، ساخت و نصب مجسمه و یادمان در میادین و اماکن عمومی مصوب جلسه ۳۴۱ مورخ ۱۸ آبان ۱۳۷۹ شورای فرهنگی عمومی»، اماکن عمومی شامل میادین، مبادی ورودی شهرها، بوستان‌ها، معابر، محوطه و فضاهای عمومی تعریف شده است.
مظفری گفت: انتخاب دغدغه فرهنگی و ایده مناسب بسیار حائزاهمیت است اما نبود طراحی مناسب و اجرای غلط توسط افراد فاقد صلاحیت ساخت مجسمه‌های شهری، نتایج سنگینی به همراه خواهد داشت.طبق این مهم، ساخت، اجرا و نصب هر گونه مجسمه، دیوارنگاره و نقش‌برجسته در فضای شهری باید با مجوز شورای نظارت بر نصب مجسمه‌ها باشد. بنابراین ما تمام ظرفیت‌های قانونی مبتنی بر رعایت دستگاه‌ها از این آیین‌نامه را داریم. هدف اصلی از تدوین این سه آیین‌نامه، حمایت از ایده ساخت و نصب مجسمه‌های شهری و پاسداشت مشاهیر و بزرگان است و در این روند، مشورت گرفتن و سپردن کار به خبرگان مجسمه‌سازی و هنرمندان صاحب‌نام و صاحب امضا مهم‌ترین بخش کار است.
شورای نظارت بر ساخت و نصب مجسمه‌های شهری
مدیرکل هنرهای تجسمی با اشاره به ماده ۲ این آیین‌نامه برای معرفی اعضای شورای نظارت بر ساخت و نصب مجسمه‌های شهری گفت: شورای نظارت بر انتخاب، ساخت و نصب مجسمه‌های شهری متشکل از معاون امور هنری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، مدیرکل هنرهای تجسمی، نماینده وزارت کشور، نماینده وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، نماینده انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، نماینده فرهنگستان هنر، یک نفر از استادان برجسته هنرهای تجسمی با معرفی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، شهردار شهری که نصب مجسمه در آن پیشنهاد شده، دو نفر از صاحب‌نظران عرصه فرهنگ، نماینده بنیاد شهید و نماینده وزارت مسکن و شهرسازی است. احکام این اعضا براساس دستورالعمل اجرایی توسط وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی صادر می‌شود. نمایندگان و کارشناسان این شورا باید به حوزه مجسمه‌سازی آشنایی داشته باشند زیرا در خصوص مجسمه‌های شهری از ایده تا طراحی و اجرا، مواد اولیه و همچنین مکان نصب اثر بسیار حائزاهمیت است.
وی افزود: در همین راستا و براساس آسیب‌شناسی صورت گرفته به این باور رسیدیم که نباید یک شورای واحد برای تمامی مجسمه‌های شهری در همه استان‌های کشور تصمیم‌گیری کنند. هر شهر ایران اقلیم و آب و هوای خاص و خرده‌فرهنگ‌های بومی و محلی و ساختار شهرسازی و معماری خود را داراست که این خصوصیات برای خلق و نصب یک اثر هنری شهری بسیار حائزاهمیت و در عین حال متفاوت است.
مدیر کل هنرهای تجسمی اعلام کرد: چهارمین و آخرین مصوبه قانونی مربوط است به «دستورالعمل صدور مجوز ساخت و نصب مجسمه و یادمان در میدان‌ها و اماکن عمومی مصوب ۱۳۹۹» که علاوه بر آیین‌نامه‌های مصوب گذشته، طی پیگیری و جلسات متمادی هشت ماهه گذشته در شورای ساماندهی مجوزهای وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی این دستورالعمل تنظیم شده و در آن امکان تفویض اختیار این مهم را به استان‌های توانمند سپرده است.
در این دستورالعمل با توجه به قوانین بالادستی موجود به این نتیجه رسیدیم که شهرسازها، استادان دانشگاه، جامعه‌شناسان و هنرمندان هر شهر و استان بهتر می‌توانند با توجه به شرایط هر بوم و منطقه در مورد زیباسازی شهری و ساخت مجسمه بزرگان و مشاهیر و اینکه چه اثری در چه فضا و جایگاهی باید نصب شود، تصمیم بگیرند و این دستورالعمل طی روزهای آتی به تمام استان‌های کشور ابلاغ خواهد شد.
مجسمه‌های شهری اخیر
مدیر کل هنرهای تجسمی ادامه داد: متاسفانه آثاری را که در این چند وقت در فضای برخی شهرهای ایران شاهد بودیم از منظر هنری، آثار درخور و شایسته‌ای نبوده‌اند و تنها تعداد اندکی از آثار قابل دفاع بودند، الباقی از ساختار تکنیکی و جذابیت بصری و توانمندی سازنده برای خلق و اجرای یک اثر هنری برخوردار نبودند. بهتر است تمام نهادها که برای پاسداشت نام و یاد قهرمانان و بزرگان این سرزمین قدم بر‌می‌دارند از ظرفیت صحیح هنر و هنرمندان در این راه بهره گیرند.
مظفری در پایان گفت: در بسیاری اوقات سفارش‌دهندگان نیت خیری دارند و بناست مجسمه یکی از مفاخر، مشاهیر و سربازان قهرمان کشور، خلق و در فضای شهری نصب شود اما چون به هنرمند صاحب امضا و دارای تجربه کافی مراجعه نشده و از نهادهای مرتبط و دارای صلاحیت مشورت گرفته نمی‌شود، نتیجه آن چیزی است که ما امروز در فضای شهری با آن مواجه‌ایم.
وی گفت: البته نباید از ذهن دور داشت طی سال‌های گذشته آثار باارزش هنری و درخور توجه نیز در کشور خلق و در فضای شهری نصب شده‌اند. شهرداری تهران، مشهد، اصفهان، شیراز، تبریز و برخی دیگر از شهرها از جمله شهرداری‌هایی هستند که با برگزاری سمپوزیوم مجسمه و دوسالانه‌های تخصصی در حوزه مجسمه‌سازی، توانستند آثار هنری ارزشمندی خلق کرده، نمایش داده و در سطح شهرهای ایران نصب کنند. مشکل ما دقیقا در جایی است که متولیان از مشورت‌های لازم بهره‌مند نمی‌شوند و از هنرمندان صاحب‌نام در این حوزه اعم از دانشگاه‌های هنر، انجمن مجسمه‌سازان، انجمن‌های هنرهای تجسمی کشور و از ظرفیت و مشورت شوراهای قانونی استفاده نمی‌کنند و نتیجه‌ای که با آن مواجه‌ایم، خارج از توقع و انتظار همه است.
وی ابراز امیدواری کرد با تفویض اختیار به شوراهای نظارت بر نصب مجسمه‌های شهری در استان‌ها و استفاده نهادهای سفارش‌دهنده از ظرفیت هنرمندان مجسمه‌سازی و فارغ‌التحصیلان دانشگاه و اساتید این رشته در آینده شاهد خلق و نصب آثار هنری بی‌کیفیت در سطح شهرهای ایران نباشیم.