اقتصاد‌های نفتی و بهره‌گیری از رژیم نرخ ارز ثابت

سید مهدی میرحسینی*- یکی از مهم‌ترین اقلیم‌های اجتماعی- سیاسی جهان امروز در بررسی رژیم‌های ارزی، اقتصاد‌های نفتی و کشور‌های صادرکننده‌ نفت به‌ویژه اعضای اوپک هستند؛ کشور‌هایی که به دلیل تخصیص حجم بالایی از درآمد ناخالص ملی به صادرات نفت، سال‌های سال است که تمایل به تثبیت نرخ ارز خود چه به صورت مستمر و چه به صورت مقاطع میان‌مدت و بلندمدت برای مهار تورم، جلوگیری از شیوع و گسترش بیماری هلندی و ایجاد رونق اقتصادی و در امان ماندن از نوسانات شدید کاهش یا افزایش برابری نرخ‌های جهانی ارز دارند.
اقتصاد‌های نفتی و یکپارچگی در نظام تثبیت نرخ ارز
گزارش صندوق بین‌المللی پول در سال ۲۰۲۰ نشان می‌دهد که از ۱۶ کشور عمده صادرکننده نفت جهان ۱۰ کشور به‌طور کامل به تثبیت نرخ ارز خود پرداخته‌اند و از رژیم‌های ارزی میخکوب‌شده‌ سنتی (میخکوب تک‌ارزی یا میخکوب شده به سبدی از ارز‌ها) بهره می‌گیرند. در اقتصاد کشور‌های نفتی، ایران و الجزایر تنها اعضای اوپک هستند که در برخی مقاطع ترتیبات مدیریت‌شده نرخ ارز و رویکرد نرخ ارز شناور را به کار گرفته‌اند؛ اما در واقع، در عمل و پیاده‌سازی نظام‌های ارزی، این دو کشور نیز سالیان سال است که به شیوه‌های مختلف، نرخ ارز خود را به ارز مرجع جهانی میخکوب کرده‌اند.
اقتصاد‌های نفتی و سلطه دلار و یورو بر نظام تثبیت نرخ ارز
کشور‌های دارنده نفت همانند سایر مناطق جهان، نظام ارزی متناسب با اقتصاد خود را دنبال می‌کنند. این کشور‌ها به جز روسیه و نروژ، جزو حاکمیت‌هایی به‌شمار می‌آیند که اقتصاد کوچک داشته و بازار سرمایه در آن‌ها محدود بوده و ارتباط اندکی با بازار‌های سرمایه بین‌المللی دارند و به اصطلاح درجه باز بودن اقتصاد آنها، در کف جدول جهانی قرار دارد. بیشتر اقتصاد‌های نفتی گرفتار عدم تنوع در ساختار تولید و همچنین عدم تنوع در تجارت هستند، بازار‌های مالی آن‌ها عموما سطحی بوده و سیاستگذاران اقتصادی به لحاظ سیاستگذاری از درجه اعتبار و شهرت نسبتا پایینی برخوردار هستند.
اقتصاد‌های نفتی و انتخاب رویکرد تثبیت نرخ ارز
اقتصاد‌های نفتی با توجه به نقش غالب دلار و یورو در بازار‌های معاملات نفتی، بیشتر از این دو به عنوان ارز مرجع خود استفاده می‌کنند. در برخی از این اقتصاد‌ها نظیر کویت، لیبی، ایران و الجزایر ترکیبی از این دو ارز به عنوان ارز مرجع مورد توجه قرار گرفته است. در کشور‌هایی نظیر عمان، قطر، عربستان و امارات متحده عربی بر خلاف سایر کشور‌های نفتی، ارز مرجع تنها دلار است. اساسا نظام ارزی بهینه در اقتصاد‌های نفتی با توجه به مشخصه‌های اقتصادی آنها از نوع نظام‌های ارزی میخکوب‌شده در بستر تثبیت نرخ ارز است.
بیشتر اقتصاد‌های نفتی از نظام ارزی میخکوب‌شده‌ سنتی که شامل میخکوب به یک ارز واحد یا سبدی از ارز‌هاست، استفاده می‌کنند. در بین کشور‌های نفتی، الجزایر از جمله کشور‌هایی است که علاوه‌بر تثبیت نرخ ارز، سعی می‌کند در برهه‌هایی نیز از نظام ارزی شناور مدیریت‌شده استفاده می‌کند. تنها کشور‌های روسیه و نروژ برخلاف سایر کشور‌های نفتی، از نظام‌های ارزی شناور استفاده می‌کنند که البته دلیل به‌کارگیری چنین نظام ارزی در روسیه و نروژ به مشخصه‌های اقتصادی این کشور‌ها نظیر بازار مالی توسعه یافته، تنوع در ساختار تولید و تجارت، باز بودن اقتصادی به لحاظ تجاری و جریان سرمایه برمی‌گردد.
مزایای تثبیت نرخ ارز برای اقتصاد‌های نفتی
مزایای به‌کارگیری نظام‌های ارزی ثابت و میخکوب‌شده در بستری از تثبیت نرخ ارز برای کشور‌های نفتی به شرح زیر است:
امکان کنترل تورم بالا از طریق کاهش انتظارات تورمی، قابلیت رقابت‌پذیری در اقتصاد‌های هم اندازه، امکان تعیین نرخ‌های بهره پایین، امکان نظارت آسان و شفاف بر نرخ ارز مرجع اسمی، کاهش و مهار بحران‌های ارزی بین‌الملل با تثبیت نرخ ارز به سبدی از ارز‌ها، امکان ثبات و پایداری در تولید ناخالص ملی به شرط حفظ ذخایر بین‌المللی، امکان ثبات و پایداری در نرخ رشد اقتصادی به شرط حفظ ذخایر بین‌المللی، اقتصاد‌های نفتی و انتخاب بستر‌های جایگزین برای میخکوب کردن به دلار. میخکوب کردن به دلار ضرورتا به دلیل وابستگی یک کشور به صادرات کالایی که با دلار قیمت‌گذاری می‌شود، نیست. حتی اگر صادرات یک کشور براساس دلار قیمت‌گذاری شود امکان استفاده از رژیم‌های ارزی دیگری وجود دارد. بسیاری از اقتصاد‌های پیشرفته صادرکننده کالا نظیر نروژ، استرالیا، نیوزلند و کانادا به همین صورت عمل کرده‌اند. سیاست‌های پولی کشور‌های صادرکننده نفتی که به دلار میخکوب شده‌اند، به‌طور انعطاف‌ناپذیری در امتداد سیاست‌های پولی ایالات‌متحده ادامه می‌یابد و این کشور‌ها در معرض کاهش بیشتر ارزش دلار قرار خواهند گرفت. در زیرگزینه‌هایی برای جایگزین کردن میخکوب شدن صرف به دلار و دامنه‌ای از افزایش ارزش پول داخلی کشور معرفی می‌شود.
میخکوب‌شدن به پول یک کشور پیشرفته به جز ایالات‌متحده
یورو بارزترین جایگزین برای میخکوب شدن پول ملی به جای دلار است. این در حالی است که منطقه یورو که مقادیر زیادی نفت و سایر کالا‌ها را وارد می‌کند برای یک کشور اصلی صادرکننده نفت، ایده‌آل نیست. یکی از گزینه‌های دیگری که می‌تواند انتخاب شود میخکوب شدن به پول کشور‌های صادرکننده دیگر کالاهاست. استرالیا و کانادا یکی از این گزینه‌های خوب هستند. این کشور‌ها نفت صادر نمی‌کنند، اما همان نیرو‌هایی که قیمت نفت را افزایش می‌دهند، اغلب همزمان قیمت کالا‌های دیگر را نیز بالا می‌برند. دلار استرالیا و کانادا در مقایسه با دلار آمریکا یا ریال عربستان رابطه قوی‌تری با قیمت نفت دارد.
میخکوب شدن به سبدی از ارز‌های خارجی
اخیرا بسیاری از کشور‌های صادرکننده نفت پول ملی خود را به سبدی از ارز‌ها میخکوب کرده‌اند. کویت نرخ ارز خود را به دلار، یورو، ین، پوند و فرانک سوییس میخکوب کرده است. میخکوب شدن به سبدی از ارز‌های خارجی به جای میخکوب شدن به دلار، مخاطراتی که کاهش ارزش دلار در برابر یورو برای کشور‌های صادرکننده نفت ایجاد می‌کند را کاهش می‌دهد. هرچه سبدی که کشور‌های صادرکننده نفت به آن میخکوب می‌شوند متشکل از ارز‌های بیشتری باشد مخاطرات ناشی از نوسان نرخ ارز کمتر خواهد بود.
میخکوب شدن به سبدی شامل قیمت نفت
یک گزینه کمتر سختگیرانه، میخکوب شدن نرخ ارز به سبدی شامل قیمت نفت است. این امر ضمن اینکه این اطمینان را ایجاد می‌کند که پول کشور صادرکننده نفت عموما با قیمت نفت حرکت خواهد کرد، بی‌ثباتی ناشی از میخکوب شدن صرف به قیمت نفت یک کشور را نیز کمتر می‌کند.
در مجموع باید گفت یکی از ویژگی‌های اقتصاد‌های نوظهور صادرکننده نفت که هنوز هم تغییر نکرده تمایل آنها به میخکوب کردن پول ملی‌شان به دلار آمریکاست. در این اقتصاد‌های نوظهور، به جز کشور کویت که خود را به سبدی از ارز‌ها میخکوب کرده، سایر کشور‌های حوزه خلیج فارس پول ملی‌شان را حتی محکم‌تر از چین به دلار میخکوب کرده‌اند. سایر کشور‌های صادرکننده نفت و عضو در نهاد اوپک نیز به سبدی از ارز‌ها که به طور عمده شامل دلار و یورو است، میخکوب شده‌اند. اقتصاد‌های نفتی که پول ملی خود را به سبدی از ارز‌ها که شامل پول کشور‌های واردکننده نفت تثبیت کرده‌اند، ‌باید سبدی از ارز‌ها را برای تثبیت نرخ ارز انتخاب کنند که اطمینان داشته باشند هنگامی که قیمت نفت کاهش می‌یابد، ارزش پول‌شان کاهش یابد و وقتی قیمت نفت افزایش می‌یابد، ارزش پول‌شان تقویت شود.
همچنین کشور‌هایی که نهاد‌های مالی و اقتصادی بنیادینِ مستحکم و آماده‌ای برای پیاده‌سازی نظام ارزی شناور ندارند، ‌باید همچنان از تثبیت نرخ ارز به عنوان بهترین رویکرد در رژیم‌های ارزی بهره ببرند. و اما اقتصاد ایران. موفقیت به کارگیری نظام‌های ارزی ثابت و به طور کلی تثبیت نرخ ارز در اقتصاد‌هایی با اندازه و حجم کشور ما، به اطمینان نسبت به جریان‌های مستمر درآمد‌های ارزی وابسته است. باید توجه داشت در سال‌هایی که نوسانات قیمت نفت یا نوسان در میزان صادرات نفتی افزایش می‌یابد و درآمد‌های ارزی کاهش شدیدی پیدا می‌کند، نظام ارزی ثابت می‌تواند اقتصاد کشور را در معرض بحران و حملات سوداگرانه به بازار ارز قرار دهد. از این رو ضروری است در جهت کاهش هزینه‌های به کارگیری نظام‌های ارزی ثابت در اقتصاد کشور، ثبات درآمد‌های ارزی از طریق تقویت صادرات غیرنفتی و نیز ذخیره بخشی از درآمد‌های ارزی نفتی کشور در سال‌های خوب نفتی تقویت شود.
*کارشناس اقتصادی