بازار تانکرها درسیطره خودروهای برقی 

براساس بررسی آژانس بین‌المللی انرژی، رشد تقاضای جهانی نفت در سال ۲۰۲۴ تنها 8/‏0‌درصد کاهش یافت که به‌طور چشمگیری کمتر از نرخ رشد مشاهده‌ شده در سال ۲۰۲۳ است. یکی از عوامل اصلی این کاهش، گسترش سریع استفاده از خودروهای برقی، به‌ویژه در چین است؛ جایی که تقاضای نفت در بخش حمل‌ونقل جاده‌ای به‌خاطر رواج خودروهای تمام برقی و کامیون‌های گاز طبیعی، نسبت به سال گذشته 8/‏1‌درصد کاهش یافت. اکنون چین حدود دو‌سوم از فروش جهانی خودروهای برقی را به خود اختصاص می‌دهد؛ تحولی شگفت‌انگیز که با حمایت گسترده دولت و زیرساخت‌های روبه رشدِ شارژ محقق شده است. در حالی که خودروهای تمام برقی همچنان بخش عمده‌ای از فروش خودروهای برقی در چین را تشکیل می‌دهند، سهم خودروهای برقی هیبریدی پلاگین به‌سرعت در حال رشد است و در سال ۲۰۲۴ به ۴۳‌درصد از کل بازار خودروی برقی این کشور رسیده است. هرچند این روند مصرف بنزین را به‌طور قابل‌توجهی کاهش می‌دهد اما همچنان تقاضا برای سوخت باقی می‌ماند زیرا خودروهای هیبریدی پلاگین پس از اتمام شارژ باتری همچنان به بنزین نیاز دارند. در ایالات متحده، پذیرش خودروهای برقی در سال ۲۰۲۴ نیز رشد داشت و این روند با مشوق‌های فدرال در چارچوب «قانون سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها و اشتغال» (۲۰۲۱) و «قانون کاهش تورم» (۲۰۲۲) تقویت شد. در مجموع، از این طریق حدود ۲۳‌میلیارد دلار به‌صورت وام و کمک بلاعوض اختصاص یافته است. با وجود رسیدن به فروش 3/‏1‌میلیون دستگاه خودروی تمام برقی، میزان پذیرش این خودروها در آمریکا همچنان از چین عقب‌تر است؛ ضمن اینکه فروش خودروهای هیبریدی ـ از جمله هیبریدی‌های پلاگین ـ به 9/‏1‌میلیون دستگاه رسید. تحولات سیاسی اخیر، تردیدهایی را درباره سرعت آینده گسترش خودروهای برقی برانگیخته است. در ژانویه ۲۰۲۵، دولت ترامپ با صدور فرمانی اجرایی، اهداف دوران بایدن برای خودروهای برقی را لغو کرد و به نهادهای فدرال دستور داد روند پرداخت اعتبارات مربوط به توسعه این خودروها را متوقف کنند. این عدم قطعیت سیاسی، همراه با احتمال وضع تعرفه‌های جدید بر واردات خودرو، ممکن است رشد پیشتر سریع خودروهای برقی را کُند سازد. در اروپا نیز در سال ۲۰۲۴ کاهش فروش خودروهای برقی مشهود بود، به‌طوری که فروش خودروهای تمام برقی با 3/‏1‌درصد کاهش و هیبریدی‌های پلاگین با 6/‏3‌درصد کاهش مواجه شدند. این روند به کاهش یارانه‌ها، ضعف اعتماد مصرف‌کنندگان و هزینه‌های بالا در بازارهای کلیدی مانند آلمان نسبت داده می‌شود.
بخش حمل‌ونقل جاده‌ای، که به‌طور سنتی بزرگ‌ترین مصرف‌کننده نفت بوده است، بیشترین افت در نرخ رشد افزایشی در سال ۲۰۲۴ را تجربه می‌کند. این کاهش، نشان می‌دهد رشد چشمگیر استفاده از خودروهای برقی، به‌ویژه در چین، عامل اصلی کاهش نیاز به سوخت‌های سنتی جاده‌ای است. هرچند در این شکل، تقاضای نفت در بخش‌های هوانوردی و پتروشیمی نسبت به برخی حوزه‌های دیگر مقاوم‌تر به نظر می‌رسد اما روند کلی به تصویر کشیده شده بر جانشینی آهسته ولی پیوسته نفت توسط برق در خودروهای سواری و برخی بخش‌های حمل‌ونقل باری گواهی می‌دهد. از دیدگاه سیاستگذاری، روند ملایم رشد در چندین بخش صنعتی، تاکیدی است بر اینکه تدابیر بهبود بهره‌وری انرژی، مشوق‌های دولتی برای سوخت‌های جایگزین، و تغییر ترجیحات مصرف‌کنندگان، همگی دست‌به‌دست هم داده‌اند تا رشد جهانی مصرف نفت را مهار کنند. به این ترتیب، هرچند تقاضای کل نفت همچنان اندکی افزایش پیدا می‌کند، جایگزینی سوخت در بخش حمل‌ونقل آن‌قدر چشمگیر است که نرخ رشد سالانه را در مقایسه با سال ۲۰۲۳ به نصف کاهش داده است.
تحولات و پیش‌بینی‌های منطقه‌ای
چین: پیشتازی در گسترش خودروهای برقی؛ سلطه چین بر بخش خودروهای برقی ادامه خواهد یافت و این روند برپایه مجموعه‌ای از مشوق‌های دولتی قدرتمند، توانمندی تولیدی بالا و توسعه گسترده شبکه‌های شارژ عمومی بنا شده است. با توجه به نیاز سنتی چین به واردات فراوان نفت، نفوذ بیشتر خودروهای برقی احتمالا رشد مصرف سوخت‌های حمل‌ونقل را در داخل چین بیش‌از‌پیش کاهش داده و ممکن است بر میزان واردات نفت خام اثر بگذارد.
ایالات متحده: عدم‌ قطعیت سیاستی؛ آینده گسترش خودروهای برقی در آمریکا به پایداری مشوق‌های موجود وابسته است. هرچند درگیری‌های حقوقی و بودجه از پیش ‌تخصیص‌ یافته ممکن است مانع از لغو کامل برنامه‌های کنونی شود اما اقدامات اجرایی دولت ترامپ به‌اندازه‌ای عدم قطعیت ایجاد کرده است که آهنگ پذیرش خودروهای برقی را آهسته‌تر کند. در همین حال، افزایش نرخ بهره و تورم نیز می‌تواند اشتیاق مصرف‌کنندگان را برای خرید خودروهای جدید کاهش دهد.
اروپا: مقررات در حال تحول؛ اروپا که زمانی در زمینه تنظیم مقررات زیست‌محیطی پیشتاز به‌شمار می‌رفت در سال ۲۰۲۴ با افت اندکی در فروش خودروهای برقی مواجه شد. هدف جدید اتحادیه اروپا برای صفرکردن آلایندگی خودروهای سواری تا سال ۲۰۳۵ همچنان سیاست رسمی اتحادیه است اما تلاش آلمان برای معافیت در زمینه سوخت‌های پاک فضای تردید را گسترش داده است. همزمان، عوامل اقتصادی نامساعد، هزینه‌های بالای خرید و حذف تدریجی یارانه‌ها، بر شتاب حرکت اروپا به‌سمت خودروهای برقی سایه انداخته است.
تاثیر بر بازار نفتکش‌ها
در ادامه به عملکرد کلاس‌های مختلف شناور (حامل‌های بسیار بزرگ نفت خام، سوئزماکس، آفراماکس و…) و مسیرهای اصلی آنها (مانند خلیج آمریکا، غرب آفریقا و مدیترانه) پرداخته می‌شود. هرچند نوسان‌هایی در این بازارها مشاهده می‌شود، یک موضوع ثابت این است که کاهش واردات نفت خام ـ که عمدتا ناشی از افت تقاضای سوخت حمل‌ونقل در بازارهای بزرگ است- در درازمدت می‌تواند نرخ‌های کرایه حمل را تضعیف کند. با این حال، در کوتاه‌مدت، نرخ‌های لحظه‌ای تانکر تحت‌تاثیر عوامل موازنه‌کننده‌ای مانند اختلالات محلی، تاخیر در بنادر، شرایط آب‌وهوایی و تعامل عرضه و تقاضا در مناطق مختلف قرار دارد.
برای نمونه:
مسیرهای حامل‌های بسیار بزرگ نفت خام: در خلیج‌فارس، نرخ‌ها به دلیل فعالیت ضعیف‌تر در دهه دوم ماه مارس نشانه‌هایی از کاهش نشان دادند اما در خلیج آمریکا، بازار قوی‌تر بود و با افزایش محموله‌ها و محدودتر شدن ظرفیت شناورها، نرخ‌ها برای مالکان جذاب باقی ماند.
نرخ‌های سوئزماکس: در غرب آفریقا، نرخ‌ها ثابت بود اما در صورت تداوم فعالیت، امکان دارد کمی افزایش یابد. در مدیترانه، تقاضا برای سفرهای دریایی، حفظ سطح کنونی نرخ‌ها را حمایت می‌کند، هرچند برخی مالکان به دلیل عدم قطعیت در بازارهای خاورمیانه، برای حرکت به سوی شرق با احتیاط عمل می‌کنند.
فعالیت آفراماکس: شناورهای آفراماکس در خلیج‌فارس وضعیتی نسبتا باثبات داشتند اما در مدیترانه با کاهش تعداد شناورهای در دسترس، نرخ‌ها روند افزایشی به خود گرفت. در مواردی که بارگیری محموله‌ها به تعویق می‌افتد، موجب کمبود شناور و به‌تبع آن افزایش نرخ‌ها می‌شود.
محصولات پالایش ‌شده و قیمت‌های سوخت کشتی
در بخش تانکرهای حمل محصولات پالایش ‌شده، تانکرهای متوسط‌برد در مناطقی مانند حوزه قاره‌ای بریتانیا و مدیترانه با فرازونشیب‌هایی مواجه شدند؛ به این شکل که ورود محموله‌ها و تاخیرهای ناشی از وضعیت آب‌وهوایی، در مقاطعی بازار را فشرده و در زمان‌هایی دیگر آن را گسترش می‌داد. تانکرهای دوربرد در خلیج‌فارس شاهد رشد مقطعی نرخ‌ها در میانه هفته بودند اما با کاهش فعالیت محموله‌ها در روزهای پایانی، این روند کندتر شد. از سوی دیگر، قیمت سوخت کشتی ـ که عامل مهمی در اقتصاد سفرهای دریایی محسوب می‌شود ـ در مراکز اصلی همچون روتردام، فجیره و سنگاپور عموما ثابت یا با افزایش اندک همراه بود. هرچند این تغییرات جزیی به نظر می‌رسند اما تاثیر چشمگیری بر درآمد خالص مالکان و به‌تبع آن بر مذاکرات چارترکنندگان دارند. در کل، تعامل بین هزینه‌های بانکر و نرخ‌های کرایه حمل، نقشی کلیدی در تعیین درآمد نهایی تانکرها ایفا می‌کند.
نکات کلیدی و چشم‌انداز آینده
گسترش سریع خودروهای برقی، به‌ویژه در چین، در حال دگرگون ‌ساختن چشم‌انداز جهانی نفت و کشتیرانی تانکری است. هرچند تقاضای نفت در سطح جهان همچنان روبه افزایش است، این رشد به‌طور چشمگیری کاهش یافته است. در چین خودروهای برقی از جایگاهی محدود به مقبولیتی نزدیک به جریان اصلی رسیده‌اند که این امر مدیون حمایت‌های سیاستی، پیشرفت‌های فناورانه و استقبال مصرف‌کنندگان است. ایالات متحده به دلیل تغییر اولویت‌های سیاسی مسیر نامشخصی پیش‌رو دارد و در اروپا، توقف نسبی رشد خودروهای برقی در کوتاه‌مدت ممکن است تا بازگشت شرایط اقتصادی مساعد ادامه یابد.
از منظر دریایی، بازارهای تانکر همچنان تحت‌تاثیر عوامل عملیاتی روزمره مانند زمان‌بندی بارگیری، اختلالات جوی، تاخیر در بنادر و رقابت کلاس‌های مختلف تانکر در مناطق مجاور قرار دارند. با این ‌حال، در صورت تداوم یا تسریع روند گسترش جهانی خودروهای برقی، ممکن است در میان‌مدت تا بلندمدت، تقاضا برای حمل‌ونقل دریایی نفت خام در سطحی پایین یا با رشدی کمتر از دهه‌های گذشته باقی بماند. در چنین شرایطی، مالکان شناورها به‌شدت تحولات سیاستی و بنیادهای بازار در سراسر جهان را ـ به‌ویژه در اقتصادهای پیشرو ـ زیرنظر خواهند داشت؛ همان کشورهایی که گذار انرژی در آنها الگوهای تقاضا را دگرگون می‌کند.
در نهایت، باید بیان کرد که گذار انرژی، متکی بر پیشرفت‌های فناورانه، ملاحظات اقتصادی و تحولات سیاسی، آغاز شده و تعادل تقاضای جهانی نفت را تغییر می‌دهد. برای فعالان حوزه کشتیرانی، انعطاف در به‌کارگیری شناورها و رصد مستمر تفاوت‌های منطقه‌ای، کلید تطبیق با جهانی است که پذیرش خودروهای برقی در آن روبه گسترش و رشد تقاضای نفت دیگر امری بدیهی به‌شمار نمی‌رود.
منبع: دانشکده مهندسی انرژی دانشگاه شریف