توافقات پنهانی روسیه و آمریکا

معصومه معظمی- «خاورمیانه آبستن حوادث است» جمله‌ای که زیاد به گوشمان خورده و مصادیق فراوانی دارد. به عنوان نمونه محمدباقر قالیباف، رییس تازه منتخب مجلس یازدهم به عنوان اولین سفر خارجی خود ۲۰ بهمن سال ۹۹ با سروصدا و حواشی زیاد اعلام کرد حامل پیام مهم رهبری برای پوتین است و به این منظور به روسیه سفر می‌کند؛ اما پوتین او را به حضور نپذیرفت. حالا که بیش از یک‌سال از ریاست قالیباف بر مجلس یازدهم می‌گذرد،او راهی سوریه شده است. سفری که گفته می‌شود در آن به صورت ویژه پیگیر اهداف «اقتصادی و تجاری» خواهد بود. اما کارشناسان عقیده دیگری دارند و عوامل سیاسی را عامل اصلی این سفر دانسته‌اند.
طبق برنامه‌ریزی صورت گرفته، قالیباف قرار است در این سفر با مقامات ارشد سوریه ازجمله رییس مجلس سوریه و بشار اسد دیدار و گفت‌وگو کند و علاوه بر برخی مسائل سیاسی به صورت ویژه درباره «همکاری‌های راهبردی» از جمله توافقات اقتصادی بین دو کشور صحبت‌هایی داشته باشند. همچنین گفته شده، قالیباف در این سفر تفاهم برخی فعالیت‌های اقتصادی را که منافع طرفین را در پی دارد، دنبال خواهد کرد و در عین حال علاوه بر ظرفیت فعلی، به دنبال توسعه روابط اقتصادی و گشایش مسیرهای جدیدی برای صنایع و تجار ایرانی در سوریه خواهد بود.علاوه بر موارد گفته شده، خبرگزاری خانه ملت گفته است که یکی از پیشنهادات جدی رییس مجلس توسعه دیپلماسی اقتصادی در وزارت امور خارجه، تغییر نام و کارکرد این وزارتخانه به «وزارت امور خارجه و تجارت امور بین الملل» است.همچنین گفته می‌شود در حالی که سوریه یکی از متحدان سیاسی ایران است و تهران خود را در قبال کمک‌های متفاوت به دمشق مسوول می‌داند، به نظر می‌رسد این دو کشور نتوانسته‌اند از نظر اقتصادی مراودات مناسبی با یکدیگر داشته باشند. چرا که طبق آمار گمرک، صادرات فعلی ایران به سوریه حدود یک میلیارد دلار است، در حالی که در شش یا هفت سال گذشته صادرات ترکیه دیگر کشور همسایه به سوریه، بیشتر از ۱۴ میلیارد دلار بوده است.
سفر قالیباف به دمشق در پی سفر الکاظمی به واشنگتن
اگر چه قالیباف قصد دارد آخر همین هفته ظاهرا به دلایل تشدید مراودات اقتصادی به سوریه سفر کند؛ اما سفر او به سوریه چند روز بعد از سفر الکاظمی، نخست‌وزیر عراق به آمریکا، می‌تواند بی‌ارتباط نباشد. همانطور که سرکوت شمس‌الدین، عضو فراکسیون «المستقبل» در پارلمان عراق، از سفر قریب‌الوقوع الکاظمی به ایالات‌متحده آمریکا خبر داده بود، او روز یکشنبه سوم مرداد برای دیدار با جو بایدن، رییس‌جمهوری آمریکا و بررسی روابط، موضوع عقب‌نشینی نیروهای آمریکایی، آنچه که عراق پس از این مرحله از آمریکا می‌خواهد و بازترتیب روابط با آن عازم واشنگتن شد.
از آنجایی که عراق، سوریه و لبنان در شرایط فعلی، وضعیت نامناسبی دارند و آمریکا هم طبق مصوبه مجلس در حال خروج نیروهای نظامی خود از افغانستان و عراق است، به نظر می‌رسد میان روسیه و آمریکا درباره مناطقی از خاورمیانه توافقاتی پنهانی صورت گرفته است. به همین دلیل سفر قالیباف به سوریه می‌تواند توجیهات دیگری فارغ از دلایل اقتصادی ظاهری گفته شده داشته باشد.
همه چیز زیر سر آمریکا و روسیه است!
پیرمحمد ملازهی، تحلیلگر و کارشناس خاورمیانه در گفت‌وگو با «جهان‌صنعت» درباره سفر پیش روی قالیباف به سوریه، پس از سفر الکاظمی به آمریکا گفت: «اینطور که به نظر می‌رسد، وضعیت در عراق و سوریه پیچیدگی‌های بیشتری نسبت به گذشته پیدا کرده است. به این معنا که پشت‌پرده بین آمریکایی‌ها و روس‌ها اتفاقات و توافقات پنهانی صورت گرفته و برای اولین‌بار است که روسیه به اسراییلی‌ها اخطار می‌دهد اگر در مناطقی که حوزه امنیتی و نفوذ روسیه است ورود کنند، با آنها برخورد جدی خواهد داشت.» ملازهی تاکید کرد: «تهدید اسراییل توسط روسیه در این باره تحول بسیار بزرگی در منطقه است، چرا که تاکنون اسراییل بدون هیچ مانعی می‌توانست در سوریه عملیات انجام دهد و نیروهایش از مسیر لبنان عبور کند و به این کشورها اهمیتی ندهد، اما شرایط جدید تغییر کرده است.»
این کارشناس و تحلیلگر خاورمیانه تاکید کرد: «بنابراین به نظر می‌رسد روسیه و آمریکا به توافقاتی رسیده‌اند تا مشکلاتی که در لبنان، سوریه و عراق است را به نحوی کاهش دهند. بخشی از آن مشکلات مربوط به اسراییل و بخشی دیگر مربوط به دولتی است که در لبنان تشکیل می‌شود و به دلیل بحران‌های شدید مورد حمایت بین‌المللی قرار می‌گیرد.» او ادامه داد: «بنابراین اگر به واقع چنین توافقاتی بین روسیه و آمریکا ایجاد شده باشد، در آن صورت شاید این موضوع هم مطرح باشد که نیروهای حزب‌الله سوریه یا حشد الشعبی عراق در آن معاملات گنجانده شوند.»
سفر اقتصادی قالیباف به سوریه
با چاشنی سیاست
ملازهی تاکید کرد: «به همین دلیل معتقدم سفر آقای قالیباف در کسوت رییس مجلس به سوریه می‌تواند به این دلیل باشد که بررسی کند دیدگاه سوریه در این باره چیست؟ آیا دولت سوریه با روس‌ها در این باره رایزنی‌هایی داشته است؟ آیا زمینه ادامه حضور نیروهای طرفدار ایران در لبنان و سوریه وجود دارد یا ندارد؟» این کارشناس ارشد مسائل شبه قاره تصریح کرد: «بنابراین موضوعاتی در حال رخ دادن است که ایران را حساس کرده و به این دلیل قصد دارد رییس مجلس خود را به بهانه دیدار با رییس مجلس سوریه و گفت‌وگو درباره مسائل راهبردی اقتصادی دو کشور به سوریه بفرستد.»
او ضمن تاکید بر اهداف سیاسی ایران در سفر قالیباف به سوریه، پذیرفت که ایران اهداف اقتصادی را هم دنبال خواهد کرد و در پاسخ به این پرسش که «تفاهم‌های فعالیت اقتصادی ایران در سوریه چقدر می‌تواند منافع ایران را تامین کند؟» گفت: «سوریه به سمت بازسازی می‌رود و ایران امکاناتی در اختیار دارد که می‌تواند در بازسازی آن کشور همکاری داشته باشد. اما لازمه آن توافق کلی بین ایران و سوریه است. مثلا این توافق که هزینه این بازسازی را چه کسی بپردازد؟ شرکت‌های ایرانی برای بازسازی تا چه میزان تخفیف بدهند؟ باید از این زاویه به موضوع نگاه شود که شرکت‌های مختلف ایرانی باید قطعا برایشان این همکاری منفعتی داشته باشد که کار را آغاز کنند.»
او افزود: «به هر حال برای تامین هزینه بازسازی سوریه، ایران تا حدی می‌تواند همراهی داشته باشد و آنها می‌توانند هزینه بازسازی را مثلا از معادنی که دارد و از کار افتاده‌اند با شریک کردن ایران در منافع آن بپردازد تا هر دو کشور از آن توافق منفعت ببرند.»این کارشناس خاورمیانه تاکید کرد: «بنابراین ایران هم تاحدی می‌تواند برای متحدانش هزینه کند و سوریه تاکنون وام‌های ایران و پول سوخت‌ها را نپرداخته است و از طرفی ایران هم نمی‌تواند بیش از این برای سوریه سرمایه‌گذاری یک طرفه داشته باشد.»
ملازهی در پایان درباره احتمال ارتباط سفر قالیباف به سوریه بعد از سفر الکاظمی، نخست‌وزیر عراق به آمریکا توضیح داد: «مهلت خروج نیروهای آمریکایی از عراق تا آخر اکتبر است و باید این اتفاق بیفتد. البته آنها تمایل ندارند به طور کامل نیروهای خود را از عراق خارج کنند اما این امر می‌تواند منجر به استیضاح از سوی مجلس شود. پس راهی که آنها پیدا کرده‌اند انتقال بخشی از نیروهای نظامی آمریکا به مرز اردن و عراق است.» او همچنین تحولات عراق و سوریه را بی‌ارتباط ندانست و گفت: «حتما تحولات عراق با تحولات سوریه مرتبط است. در عراق باید نیروهای آمریکایی خارج شوند و در سوریه هم بحثی مطرح است که نیروهای طرفدار ایران از سوریه خارج شوند و این موضوع مربوط به توافق احتمالی است که بین روسیه و آمریکا به وجود آمده است.
بنابراین نماینده ایران به سوریه می‌رود تا درباره نظر مقامات ارشد دولت سوریه مبنی بر احتمال خروج نیروهای ایرانی از سوریه از نزدیک نظرخواهی کند.»
طبق اخبار رسمی کشورمان، سفر قالیباف به سوریه به منظور تفاهم برخی فعالیت‌های اقتصادی ایران در سوریه است و قصد دارد منافع طرفین را مرتفع کند و در عین حال علاوه بر ظرفیت فعلی به دنبال توسعه روابط اقتصادی و گشایش مسیرهای جدیدی برای صنایع و تجار ایرانی در سوریه باشد. اما آنطور که ملازهی به عنوان کارشناس این حوزه می‌گوید قصد ایران از این سفر علاوه بر بهانه اقتصادی، موضوعات سیاسی را در بر می‌گیرد. بنابراین باید منتظر بود و دید بعد از بازگشت، قالیباف از سوریه چه دستاوردهای اقتصادی را برای مردم ایران به ارمغان خواهد آورد.