دست «پوتین» زیر سنگ «شی»

گروه بین‌الملل- «جهان صنعت»- ولادیمیر پوتین رئیس‌جمهوری روسیه و شی جین‌پینگ رئیس‌جمهوری چین روز گذشته با یکدیگر به صورت ویدئویی دیدار و گفت‌و‌گو کردند. در این دیدار شی جین‌پینگ به همتای روس خود گفت که در مواجهه با شرایط دشوار و مبهم بین‌المللی، ما آماده‌ایم همکاری‌های راهبردی ایجاد و فرصت‌هایی جهت توسعه برای یکدیگر فراهم کنیم و به شرکای جهانی به نفع مردم کشورهایمان و به نفع ثبات در سراسر جهان بدل شویم.
پوتین نیز اعلام کرد که از رئیس‌جمهوری چین دعوت کرده تا سال آتی میلادی به مسکو برود. پوتین همچنین در این مکالمه ویدئویی تاکید کرد شکی ندارم که ما فرصتی برای دیدار حضوری خواهیم یافت. ما منتظر شماییم دوست عزیز. ما بهار ۲۰۲۳ منتظر شماییم تا به صورت حضوری به مسکو بیایید. این سفر به جهان روابط قوی بین مسکو و پکن را درباره مسائل کلیدی نشان می‌دهد و به رویداد اصلی سیاسی سال در روابط دوجانبه بدل خواهد شد. همچنین با وجود برخی از اقدامات کشورهای غربی، تجارت بین روسیه و چین تا پایان سال ۲۰۲۲ حدود ۲۵ درصد رشد می‌کند و سطح ۲۰۰ میلیارد دلار زودتر از موعد مقرر فرا خواهد رسید.
پوتین تاکید کرد: همکاری روسیه و چین به عنوان عامل ثبات در سطح جهانی افزایش می‌یابد. همکاری نظامی با پکن برای تقویت امنیت منطقه‌ای مهم است و عزم داریم این روابط را در آینده توسعه دهیم. علاوه بر این مسکو انتظار افزایش انتقال گاز روسیه به چین در سال آینده میلادی را دارد.
دست یاری پوتین به سوی شی جین‌پینگ
پوتین در حالی در شرایط دشوار کنونی دست یاری به سوی شی جین‌پینگ دراز کرده که به نظر می‌رسد با توجه به تحولات کنونی ادامه همکاری‌ها به صورت سنتی میان مسکو و پکن دستخوش تغییراتی محسوس شود. در این رابطه مایکل شومن، عضو ارشد گروه چین در اندیشکده شورای آتلانتیک در مقاله‌ای که اخیرا نوشته با اشاره به روابط گذشته میان مسکو و پکن در طول دهه‌های گذشته می‌نویسد: به لحاظ تاریخی، روابط چین و روسیه مملو از بی‌اعتمادی بوده است. با این حال همزمان با اینکه روسای جمهوری دو کشور قرار است این هفته با یکدیگر گفت‌و‌گو کنند، به نظر می‌رسد که آنها تلاش می‌کنند تا اشتباهات سرنوشت‌ساز گذشته خود را اصلاح کنند. این اتحاد برای جهان غرب و دموکراسی یک چالش محسوب می‌شود. تهدیدی که با حمله روسیه به اوکراین و با حمایت چین بسیار واقعی شد. در واقع سال گذشته میلادی ماهیت روابط چین و روسیه را آشکارتر کرد. این مشارکت نامتعارفی است که بیش از هر چیز شی جین‌پینگ در آن به دنبال منافع کشورش است. به همین خاطر چنین چیزی به دنیای غرب نشان می‌دهد، چینی‌ها چگونه در حال ایفای نقش برای تغییر نظم بین‌المللی به نفع خود هستند.
سال ۲۰۲۲ ماهیت واقعی روابط چین و روسیه را آشکارتر کرد و خطری که ایجاد می‌کند کمتر حاد به نظر می‌رسد. آنچه نمایان شده چیزی شبیه به محور مستبدان نیست، بلکه مشارکتی نامتعارف است که در آن شرایط توسط عضو آلفای آن، شی جین‌پینگ، در درجه اول برای خدمت به منافع چین تعریف می‌شود. این به ما چیزهای زیادی در مورد اصول سیاست خارجی رهبران چین می‌گوید و اینکه چگونه این ایده‌ها ممکن است تلاش پکن برای تغییر نظم جهانی را مختل کند.
دو رئیس‌جمهوری ارتباطات شخصی نزدیکی با هم دارند و هر دو آمریکا را مانع دستیابی به اهداف بین‌المللی خود تلقی می‌کنند. در این میان است که با توجه به جنگ اوکراین نگرانی در آمریکا و اروپا به دلیل احتمال حمله هماهنگ این دو کشور به شرق اروپا و آسیا تشدید شده است. در این رابطه به نظر می‌رسد که رئیس‌جمهوری چین معتقد است حمله پوتین به اوکراین با هزینه کمی برای چین، نفوذ جهانی غرب را تضعیف کرده یا از بین خواهد برد. از سوی دیگر مسکو، به نوبه خود، در زمانی که ایالات متحده قصد داشت روسیه را در صحنه جهانی منزوی کند، حمایت سیاسی مهمی از پکن به دست آورد. پکن پیوسته ناتو را به دلیل ایجاد جنگ سرزنش می‌کند و از نگرانی‌های امنیتی پوتین در اروپا حمایت می‌کند که دیپلمات ارشد چین در اوایل سال‌جاری آن را «مشروع» توصیف کرد.
اگرچه شی در دیدار خود به جو بایدن در حاشیه اجلاس سران گروه ۲۰ گفت که درباره بحران اوکراین «بسیار نگران» است، اما به نظر می‌رسد از هر مسوولیتی برای ایفای نقشی فعال‌تر برای پایان جنگ شانه خالی می‌کند. همچنین از آنجایی که روابط مالی و تجاری روسیه با غرب تحت فشار تحریم‌ها از بین رفته، تجارت با چین می‌تواند جایگزینی برای برخی از درآمدهای از دست رفته پوتین باشد. مجموع تجارت بین چین و روسیه در سال ۲۰۲۲ نزدیک به یک سوم افزایش یافته و به ۱۷۲ میلیارد دلار رسیده است.
چین به دنبال بهره‌برداری از ضعف روسیه
در این رابطه الکساندر گابویف، عضو ارشد مرکز کارنگی مسکو معتقد است که در حال حاضر وظیفه اصلی برای روسیه، ایجاد جریان درآمد کافی برای تامین پول به ماشین جنگی روسیه است. به همین دلیل از آنجا که روابط میان روسیه و غرب توسط هر دو طرف نابود می‌شود، جریان‌های کلیدی درآمد به سمت شرق رفته و چین را به بازیگر اصلی تبدیل می‌کند.
جدا از جنگ اوکراین و نتیجه آن هر چه که باشد، احتمالا روابط چین و روسیه عمیق‌تر خواهد شد. شی و پوتین علاقه زیادی به کاهش اتکای اقتصادی خود به ایالات متحده و شرکای اروپایی و آسیایی آن دارند و هر دو انگیزه آشکاری برای گسترش تجارت و سرمایه‌گذاری بین اقتصادهای خود دارند. در واقع مسکو می‌تواند با دسترسی ناوگان خود به بنادر روسیه در خاور دور و با اشتراک‌گذاری فناوری، به‌ویژه برای جنگ‌های زیر دریا، توانایی‌های دریایی چین را افزایش دهد. همچنین فناوری‌های نظامی روسیه می‌توانند با منابع مالی و صنعت چین همراه شوند تا تعادل امنیتی هند و اقیانوس آرام را به نفع محور چین و روسیه به بهای هزینه کردن ایالات متحده و متحدان و شرکای آن تغییر دهند.
با این حال، رویدادهای سال گذشته نشان داده است که رابطه بدون محدودیت در واقع محدودیت‌هایی هم دارد. پکن از تلاش‌های جنگی پوتین حمایت مادی نکرده است. در این راستا بایدن در یک گفت‌وگوی ماه مارس به شی هشدار داد که اگر رهبر چین مستقیما به روسیه کمک کند، چین با «عواقب آن» مواجه خواهد شد. در واقع اگرچه شی از نگرانی‌های امنیتی پوتین در اروپا حمایت کرده است، اما او کمی از جنگ پوتین ناراحت است. برخی از تحلیلگران میزانی از تردید شی در آن رویارویی را به عنوان سیگنالی تعبیر کرده‌اند که نشان می‌دهد او درباره شرط‌بندی خود روی روسیه فکر دیگری می‌کند.
به احتمال زیاد، اقدام دیپلماتیک و دومرحله‌ای شی، نشانه‌ای از تلاش‌های مداوم پکن برای بازی همه‌جانبه است که از این نظر، سیاست خارجی معمول چین تلقی می‌شود. پکن از تعهداتی که واشنگتن در قبال متحدان نزدیک خود پذیرفته است اجتناب می‌کند. رهبران چین ترجیح می‌دهند آزادی عمل خود را چه در داخل و چه در خارج از کشور حفظ کنند. این بدان معناست که چین در برابر تشکیل یک بلوک جدید و اقتدارگرا با روسیه مقاومت خواهد کرد. تعهد پکن به چنین ایده‌هایی نشان می‌دهد که هرگز یک اتحاد واقعی با روسیه ایجاد نخواهد کرد.
از سوی دیگر مسکو ممکن است نگران باشد که بیش از حد به چین نزدیک و وابسته شود. رابطه شی و پوتین برابر نیست. جنگ اوکراین روسیه را به عنوان یک قدرت رو به زوال نشان داده است و انزوای آن از غرب چاره‌ای جز روی آوردن به پکن برای پوتین باقی نگذاشته است. به همین دلیل است که شی در حال بهره‌برداری از چنین شرایطی است.
به عنوان مثال، چین نفت روسیه را با تخفیف‌های زیاد خریداری می‌کند. با کاهش دسترسی به معاملات دلاری کسب‌و‌کارهای روسی به یوآن چین روی آورده‌اند و هدف دیرینه پکن برای ارتقای ارز خود به عنوان رقیب دلار آمریکا را پیش می‌برند. کارشناسان معتقدند این رابطه برای چین مفیدتر از روسیه است.
هرچه چین قوی‌تر شود، این عدم تعادل بیشتر شده و پکن می‌تواند مسکو را وادار به همسویی منافع خود با چین کند.
در این میان البته پکن به احتمال زیاد از طریق روابط دوجانبه، سازمان‌هایی مانند شانگهای یا طرح جاده ابریشم برای تعامل با روسیه استفاده خواهد کرد. اما شواهد نشان می‌دهد چینی‌ها تنها زمانی که چنین مواردی مستقیما به نفعشان عمل کند با سایر کشورها وارد تعامل و همکاری خواهند شد. در واقع امروز به نظر می‌رسد رهبران چینی امروز تمایل چندانی به قربانی کردن ثروت یا دادن امتیاز برای دستیابی به اهداف بزرگ‌تر ندارند.
با این حال، روابط چین و روسیه می‌تواند برای ایالات متحده به طور کلی خطرناک باشد. در واقع پکن و مسکو هر چه اختلافات یا نقاط بی‌اعتمادی داشته باشند، همچنان هدف مشترکی برای تغییر نظم جهانی دارند و در چارچوب محدودیت‌های روابط خود به دنبال آن خواهند بود.