دیپلماسی پاندمی

اندونزی و چین که زمانی به سمت جنگ با یکدیگر حرکت می‌کردند چندی است که در حال توسعه روابط و کاهش تنش با یکدیگر گام برمی دارند. در اواخر سال ۲۰۱۹ و اوایل سال ۲۰۲۰ چین و اندونزی در حال نزدیک‌شدن به سمت مناقشه نظامی بودند.
گارد ساحلی و ماهیگیران چینی به طور مداوم وارد منطقه ویژه اقتصادی اندونزی در «دریای ناتونا» می‌شدند که منطقه‌ای در اقیانوس آرام بین بورنئو و سوماترا است و پکن آنجا را منطقه سنتی ماهیگیری کشور چین می‌داند.
ورود به آب‌های اندونزی موجب شد که دولت جاکارتا کشتی‌های جنگی و هواپیماهای اف‌۱۶ اعزام کند و از کشتی‌های ماهیگیری اندونزی خواست که به منطقه اعزام شوند. چین تصمیم گرفت که عقب‌نشینی کند هر چند که ورود به آب‌های اندونزی هر از گاهی اتفاق می‌افتد.
به نوشته فارن پالیسی، از زمان این رویارویی، روابط چین- اندونزی به طور آرام و مداوم بهبود یافته است. این مساله می‌تواند اهمیت ژئواستراتژیک زیادی برای آمریکا و رقابت آن کشور با چین در منطقه ایندو-پاسیفیک داشته باشد.
واشنگتن، اندونزی چهارمین کشور پرجمعیت جهان که بیش از ۱۷ هزار جزیره آن در اقیانوس‌های هند و ‌آرام پراکنده هستند را یک متحد مهم اقتصادی و امنیتی می‌داند که مایل به ایستادگی در برابر چین است. چین هم به همین شکل درصدد است تا تعامل با اندونزی را ارتقا دهد تا در مناقشه‌های منطقه‌ای یک دوست داشته باشد و همچنین دسترسی به منابع اندونزی را تضمین کند و احتمالا بتواند از اهرم اندونزی در برابر استرالیا استفاده کند. اندونزی مانند بسیاری از کشورهای جنوب‌شرقی آسیا به طور سنتی از سیاست عدم‌تعهد پیروی کرده تا از خشمگین کردن آمریکا یا چین خودداری و در عین حال از مزایای رابطه با هر دو طرف استفاده کند.
دیپلماسی پاندمی چین به طور حتم در آب کردن یخ روابط کمک کرده است. در حالی که کووید۱۹ در اوایل سال ۲۰۲۰ شروع به پیشروی در جهان کرد، اندونزی به چین رو آورد و چین به تامین‌کننده اصلی اقلام محافظتی شخصی برای اندونزی تبدیل شد. با تولید واکسن در اواخر سال ۲۰۲۰ هم چین میلیون‌ها دوز واکسن به این کشور داد.
اندونزی همچنین از روابط اقتصادی با چین سود فراوان برده است و چین شریک تجاری شماره یک جاکارتا است. مشارکت هر دو کشور در «مشارکت اقتصادی جامع منطقه‌ای» احتمالا موجب شتاب گرفتن بیشتر تجارت دو کشور خواهد شد. جاکارتا همچنین یکی از شریکای کلیدی در طرح «کمربند و راه» چین است. پکن در ماه آوریل تکمیل شدن پروژه قطار راه‌آهن سریع‌السیر جاکارتا – باندونگ را اعلام کرد.
در سایر اقدامات حاکی از شروع روندی تازه در روابط دوجانبه، پکن اوایل ماه گذشته اعلام کرد که سه کشتی را برای کمک در ماموریت نجات زیردریایی غرق‌شده «کری نانگالا» اعزام می‌کند. واشنگتن نیز پیشنهاد کمک داده بود، اما چین سریع‌تر وارد عمل شد. از آن زمان، نیروهای دریایی چین و اندونزی رزمایش‌های دریایی مشترک در آب‌های بیرون از سواحل جاکارتا برگزار کرده‌اند.
این تحولات در کنار هم نشان می‌دهند که روابط چین- اندونزی نه‌تنها به ریل خود بازگشته بلکه حتی در حال بهبود است، اما در عین حال دو کشور همچنان با موانع مهمی رو‌به‌رو هستند که احتمالا ظرفیت بالقوه روابط را محدود خواهد کرد.
اندونزی به عنوان مثال مناقشه «ناتونا» و سیاست مخاطره‌جویی دریایی چین در جنوب‌شرقی آسیا را فراموش نکرده است. اندونزی قصد دارد ناوگان زیردریایی‌های خود را در سال‌های آینده توسعه دهد که هدف آن رویارویی با تهدید چین است. اندونزی همچنین یک پایگاه نظامی جدید در «ناتونا بیسار» بزرگ‌ترین جزیره منطقه احداث کرده است.
اقدام جاکارتا در گرمی روابط با پکن همچنین می‌تواند با واکنش داخلی رو‌به‌رو شود چرا که احساسات ضد‌چینی در اندونزی رو به افزایش بوده است. آینده روابط اندونزی با چین تا حدی نیز بستگی به وضعیت روابط آمریکا با اندونزی خواهد داشت، اما دولت بایدن با برخی اقدامات اخیر مانند عدم‌برقراری تماس تصویری با نشست وزیران خارجه «آسه‌آن» موجب شده که به نظر برسد آمریکا جدیتی درباره منطقه جنوب‌شرقی آسیا ندارد و در حال جدا شدن از این منطقه است.
منافع اقتصادی، عامل تعمیق روابط
در حالی که روابط اندونزی با چین در حال گسترش است، کارشناسان این کشور، منافع اقتصادی را عامل آن دانسته و بر این باورند این امر به معنی وابستگی اندونزی به چین نیست و جاکارتا سیاست متوازن در روابط با همه کشورها را دنبال می‌کند.
روابط بین اندونزی و چین با پشتوانه افزایش سرمایه‌گذاری و تجارت در حال رشد است، اما تحلیلگران می‌گویند این روابط به قیمت روابط اندونزی با قدرت‌های دیگر یا منافع حاکمیتی اندونزی در دریای چین‌جنوبی، بیشتر از این توسعه نخواهد یافت.
ریزال سوکما، سفیر سابق اندونزی در انگلیس، با رد این برداشت که جاکارتا در حال گرایش به سمت چین است گفت: اندونزی به همان اندازه که مشتاق همکاری با چین یا ژاپن است برای همکاری با آمریکا هم آمادگی دارد تا زمانی که این کار مطابق منافع این کشور باشد. وی افزود: ما با چین در بخش‌هایی کار می‌کنیم که اعتقاد داریم این همکاری برای منافع ملی ما ضروری است. چرا آمریکا باید نگران باشد؟ اگر آمریکا درباره مشارکت با کشورهای آسه‌آن از جمله اندونزی جدی است ما استقبال می‌کنیم.
چین در حال حاضر بزرگ‌ترین سرمایه‌گذار در اندونزی نیست اما سرمایه‌گذاری چین در این کشور بزرگ و پرجمعیت‌ افزایش یافته است و از ۴/۲ میلیارد دلار در سال ۲۰۱۷ نزدیک به دو برابر شده و در سال گذشته به ۸/۴ میلیارد دلار رسید.
چین و اندونزی در ماه جاری میلادی پنج توافقنامه همکاری در زمینه زیرساخت‌ها و بخش‌های دریایی و سرمایه‌گذاری امضا کردند که جزئیات آنها اعلام نشده است. چین همچنین پروژه‌هایی را در اندونزی در قالب طرح «کمربند و راه» تامین اعتبار می‌کند که شامل پروژه شش میلیارد دلاری ریلی پرسرعت جاکارتا – باندونگ می‌شود.
جودی ماهاردی سخنگوی وزارت امور دریایی گفته است: ما از سرمایه‌گذارها از همه کشورها از جمله آمریکا استقبال می‌کنیم و از امارات هم سرمایه‌گذاری داشته‌ایم. در همین حال، چین هم اکنون در موقعیتی است که در بسیاری از کشورهای جهان سرمایه‌گذاری می‌کند.
محمد عارف تحلیلگر روابط چین- اندونزی در دانشگاه اندونزی نیز گفت: اندونزی از افزایش روابط با چین سود خواهد برد اما آمریکا هم می‌تواند از این مساله سود ببرد. مثلا در حالی که آمریکا با طرح‌هایی مانند «گروه چهارگانه»‌ جای پای خود را در جنوب‌شرقی آسیا محکم می‌کند،‌ یک اندونزی قوی به نفع آمریکا خواهد بود. او اضافه کرد: بزرگ‌ترین سرمایه‌گذار ما در منطقه سنگاپور است و در گذشته هم ژاپن بود آیا ما به این دو کشور وابسته شده‌ایم؟ ژئوپلیتیک می‌تواند بر روابط اقتصادی تاثیر بگذارد اما عکس آن نامحتمل است.
به گفته کارشناسان، این کشور با این حال باید روابط خود را با کشورهای بزرگ در حوزه ایندو-پاسیفیک هم ارتقا بدهد. هر چند جاکارتا خود را یکی از طرف‌های مناقشه در دریای چین‌جنوبی نمی‌داند اما پکن مدعی حقوق تاریخی در بخش‌هایی از منطقه‌ای دریایی است که با منطقه اقتصادی ویژه اندونزی همپوشانی دارد.