رمزگشایی از وضعیت حفاظتی مقبره کوروش

نادر نینوایی- در یک‌سال گذشته در چند نوبت اخبار نگران‌کننده‌ای در خصوص وضعیت حفاظت و کم‌وکیف رعایت حریم و عرصه مجموعه پاسارگاد مطرح شده است. دیوارکشی برای گورستان قرارگرفته در نزدیکی مقبره کوروش یکی از مسائلی بوده که در سال گذشته طرف نقد قرار داشته و البته فعالان میراث فرهنگی در مورد احداث چاه‌های عمیقی که می‌توانند موجب تشدید پدیده فرونشست در پاسارگاد شده و بدل به تهدیدی برای این مجموعه تاریخی شوند، هشدارهایی مطرح کرده‌اند.
در کنار تمامی این موارد، لزوم توجه به مرمت مداوم و پیگیرانه آثار قرارگرفته در مجموعه پاسارگاد از جمله دیگر دغدغه‌های دوستداران تاریخ باستانی ایران زمین بوده است.آنطور که کارشناسان و مرمتگران پاسارگاد به «جهان‌صنعت» گفته‌اند، در شرایط کنونی وضعیت حفاظت و مرمت این مجموعه میراث جهانی ایران مطلوب است و خطری آن را تهدید نمی‌کند. بنابه گفته این کارشناسان، اقداماتی مداوم برای مرمت مستمر آثار انجام می‌گیرد که شامل نصب سایه‌بان روی برخی آثار مجموعه، مرمت نقش برجسته‌ها و تلاش برای استحکام بخشی سازه‌هاست و انتظار می‌رود با این شرایط، تهدید جدی برای مجموعه جهانی پاسارگاد وجود نداشته باشد.با این همه باید اذعان داشت که وضعیت دستری به بخش‌های مختلف مجموعه پاسارگاد از بقایای کاخ‌ها گرفته تا کتیبه‌ها، به لحاظ دسترسی‌پذیری چندان مطلوب نیست و افراد دارای معلولیت برای بازدید از این مجموعه با چالش‌های جدی مواجه هستند.
وضعیت رعایت عرصه و حریم پاسارگاد
سال گذشته انتشار عکس‌هایی از مقبره کوروش (پادشاه هخامنشی) نشان داد که دیوارکشی انجام‌شده، عرصه و حریم میراث جهانی پاسارگاد و آرامگاه این شاه هخامنشی را به مخاطره انداخته است.
آنطور که در این مقطع عنوان شده بود، این دیوار با هدف توسعه گورستان روستای «مادرسلیمان» ایجاد شده بود؛ این در حالی بود که هرگونه ساخت‌وساز در حریم و عرصه میراث جهانی پاسارگاد ممکن بود موجب خروج نام پاسارگاد از فهرست آثار ثبت‌شده در یونسکو شود.
فرهاد زارعی کارشناس پاسارگاد در خصوص دیواری که سال قبل در گورستان اطراف پاسارگاد ایجاد شده بود به «جهان‌صنعت» گفت: با هماهنگی‌ای که با شهرداری داشتیم، مساله حل شده و دیوار پشت گیاهان و درختان گردو محو شده است و بدچشمی نمی‌کند.این کارشناس البته ضمن تایید این نکته که دیوار گورستان در حریم قرار می‌گیرد، ابراز داشت: پاسارگاد یک‌عرصه و سه‌حریم دارد که هر یک ضوابط خاص خودشان را دارند. معمولا مواردی که عام‌المنفعه است در قالب ضوابط حرایم دیده شده است و اقدامات اینچنینی(دیوارکشی)در صورتی که منظره بدی ایجاد نکرده و بدچشمی نکند، می‌تواند انجام شود.
وی در مورد خبر دیگری که در مورد رعایت نشدن حریم پاسارگاد به دلیل نصب علمک گاز مطرح شده بود، گفت: این موضوع مربوط به بخشی از یک دیوار بتنی بود که علمک گاز روی آن نصب شد و ارتفاع زیادی نیز نداشت. با این همه این دیوار کوتاه‌تر شده و تبدیل به یک دستک
(فضایی ۶۰ در ۶۰سانتیمتر) شده و علمک گاز به این ترتیب نصب شد.
زارعی خاطرنشان ساخت: حریم پاسارگاد ۱۳هزار هکتار است که احتمالا پس از بازبینی بزرگ‌تر هم می‌شود. خوشبختانه مواردی که بدچشمی می‌کند همچون معادن در اطراف پاسارگاد اجازه فعالیت نیافته است و هیچ معدنی درحریمِ منظر محدوده پاسارگاد وجود ندارد.این کارشناس مجموعه جهانی پاسارگارد ادامه داد: در مجموعه پاسارگاد در برابر فعالیت معادن و مواردی که می‌تواند موجب منظر نامناسب باشد، محکم ایستاده‌ایم.وی افزود: تاکنون شاید چیزی حدود ۲۰ تا ۳۰معدن تقاضای فعالیت داشته‌اند اما در مجموعه پاسارگاد تمام این تقاضا‌ها به دلیل خطر از بین رفتن پوشش گیاهی منطقه و نیز به سبب مسائل مرتبط با حریم منظر پاسارگاد، اجازه فعالیت نگرفته‌اند.
از تهدید فرونشست تا مرتفع‌سازی
کاهش بارندگی، کم‌آبی، خشک شدن تالاب‌ها و دریاچه‌های فارس و روی آوردن کشاورزان به استفاده از سفره‌های آب زیرزمینی باعث ایجاد و تشدید پدیده فرونشست زمین در دشت‌های استان فارس شده است و البته این خطر مجموعه پاسارگاد را نیز تهدید می‌کند.زارعی کارشناس و باستان‌شناس مجموعه جهانی پاسارگاد در خصوص فعالیت چاه‌های آب و خصوصا چاه‌های عمیقی که می‌توانند تهدیدی پنهان بوده و باعث تشدید فرونشست در پاسارگاد شوند، گفت: بیشتر دشت پاسارگاد از طریق رودخانه «پلوار» آبیاری می‌شود و کشاورزان با بستن آب و از طریق آب‌بند و با کمک کانال‌هایی دشت را آبیاری می‌کنند. بر همین اساس نیز چاه جدیدی در منطقه‌ایجاد نشده است. وزارت نیرو هم به سبب آنکه بیشتر دشت به وسیله رودخانه آبیاری می‌شود، خیلی تمایلی به صادر کردن مجوز چاه آب نداشته و به مساله فرونشست در منطقه توجه دارد.وی در مورد علت وجود ساختمان‌های چندطبقه در اطراف محوطه پاسارگاد و احتمال خارج شدن پاسارگاد از فهرست یونسکو به همین علت، گفت: ساختمان‌های بلندی که وجود دارند مربوط به پیش از تصویب عرصه و حریم یعنی قبل از سال‌۱۳۸۳ است. به هر روی مردم منطقه پاسارگاد از این بابت که امکان ساخت بالای یک طبقه را ندارند، ناراحت هستند و از این بابت گلایه‌هایی داشته‌اند و امکان دارد بازنگری‌هایی در مورد حرایم انجام گیرد اما چنین چیزی تاکنون ابلاغ نشده است.این کارشناس و باستان‌شناس فعال در پاسارگاد افزود: تمام ضوابط عرصه و حریم در پاسارگاد رعایت شده و قانون هم اجازه نمی‌دهد اقدام خلاف ضوابط در پاسارگاد انجام گیرد. به هر حال در نظر داشته باشید که یونسکو به عنوان سازمانی جهانی با کسی تعارف ندارد و چنانچه تخلفی صورت گیرد، این سازمان تذکر می‌دهد و حتی می‌تواند اثر را از ثبت جهانی خارج کند اما خوشبختانه چنین چیزی را در پاسارگاد نداشته‌ایم.زارعی در خصوص وضعیت حفاظتی پاسارگاد خاطرنشان کرد: اقدامات مرمتی و باستان‌شناسی در پاسارگاد انجام می‌شود و ملاحظات ویژه مخصوصا استفاده نکردن از بتن و سیمان در امر مرمت مورد توجه قرار گرفته است. حتی برای عبور مردم و گردشگران نیز صرفا شن‌ریزی مختصری انجام گرفته و سازه‌های قابل جداسازی برای تسهیل رفت‌وآمد مردم قرار داده شده است. در واقع می‌توانم بگویم هیچ مصالحی که ایجاد بدچشمی کند را در تمام مجموعه پاسارگاد به کار نبرده‌ایم.
آغاز پروژه مرمت پاسارگاد
بنابر اعلام محمد حسینی‌گورجیکارشناس مرمت در پایگاه میراث جهانی پاسارگاد طرح جدید پاکسازی و استحکام‌بخشی آرامگاه کوروش سال گذشته پذیرش شده و آسیب‌شناسی پلکان‌ها آغاز شده است و از دو، سه‌هفته آینده مرمت آن شروع می‌شود. شیوه مرمت آن نیز مانند سنگ‌نگاره انسان‌ بالدار در همین مجموعه خواهد بود که در این روش، سنگ‌ها به صورت جزئی پاکسازی و تزریق و ملات‌گذاری می‌شوند.
محمد نصیری‌حقیقت مدیر پایگاه میراث جهانی پاسارگاد نیز درباره ضرورت مرمت آرامگاه کوروش گفت: براساس آسیب‌شناسی صورت‌گرفته جداره بیرونی آرامگاه به دلیل شرایط اقلیمی، فعالیت زیستی گلسنگ‌ها و گیاهان، از دست دادن مواد، شرایط جوی از جمله یخ‌زدگی، رطوبت و بارندگی، حفره‌های حاصل از فعالیت سیانو‌باکترها که موجب زیست گلسنگ‌ها می‌شوند، همچنین تغییر رنگ و رسوب روی سنگ‌ها متحمل آسیب‌ شده است.به گفته مدیر پایگاه میراث جهانی پاسارگاد، زدودن خاک و گل‌و‌لای موجود در شکاف‌ها، حذف گلسنگ‌ها به صورت فیزیکی و در صورت نیاز شیمیایی، استحکام‌بخشی و چسباندن قطعات ریزسنگ‌های‌ در خطر افتاده با چسب‌های اکریلیک (پایه‌آبی) و پر کردن فضاهایی که امکان نفوذ رطوبت دارند با مواد پایه آهکی، از جمله کارهایی هستند که در فاز نخست انجام خواهد شد.نصیری همچنین گفت: نقشه‌ها به منظور مشخص کردن فراوانی و ارائه راهکار و مواد مورد نیاز برای هر یک از آسیب‌ها تهیه شده است و تا دوهفته آینده جمع‌بندی نهایی برای ورود به فاز اجرا و آغاز پاکسازی و استحکام‌بخشی انجام می‌شود.مدیر پایگاه میراث جهانی پاسارگاد با این پیش‌بینی که تکمیل این پروژه به دوسال زمان و ۱۰میلیارد تومان بودجه نیاز دارد، افزود: فاز نخست روی نقاط حساس آرامگاه که خطر فرسایش دارند، انجام می‌شود و سه تا چهار ماه طول می‌کشد. همچنین با توجه به اینکه مواد پایه آهکی و چسب‌های اکریلیک برای فاز نخست موجود است و به واردات نیازی نیست، حدود ۵۰۰میلیون تومان برای این فاز برآورد شده است.
لزوم ایجاد دسترسی‌پذیری برای افراد دارای معلولیت
باید اذعان داشت باوجود آنکه اقدامت حفاظتی و مرمتی در پاسارگاد در حال انجام است اما وضعیت دسترسی‌پذیری این مجموعه، خصوصا برای افراد دارای معلولیت در این پایگاه جهانی، به هیچ‌وجه مطلوب نیست.شایان ذکر است آنطور که شهرام مبصر از فعالان حوزه گردشگری معلولان که به‌تازگی از مجموعه پاسارگاد بازدید داشته به «جهان‌صنعت» گفته، وضعیت دسترسی به این مجموعه برای گردشگران دارای معلولیت به هیچ‌وجه مطلوب نیست و این افراد برای بازدید از بخش‌های مختلف مجموعه پاسارگاد، امکان سوار شدن به خودروی گردشگری در نظر گرفته‌شده را ندارند و جاده «سنگی- خاکی» پاسارگاد هم مناسب عبور ویلچرهای افراد دارای معلولیت نیست.