ضرورت چرخش راهبردی دولت

گروه بازرگانی- کاهش وابستگی بودجه عمومی دولت به درآمدهای نفتی یکی از موضوعاتی است که طی ماه‌های اخیر با جدیت بیشتری از سوی کارشناسان تاکید می‌شود چرا که با توجه به تشدید تحریم‌ها، نمی‌توان همچون روال سال‌های گذشته کشور را با تکیه بر درآمدهای نفتی اداره کرد. از این رو کالاهای غیر‌نفتی به عنوان یکی از منابع مهم درآمدهای ارزی این روزها از درجه اهمیت زیادی در حوزه صادرات برخوردار هستند که از جمله آنها می‌توان به مهم‌ترین محصولات کشاورزی ایران از جمله زعفران و پسته اشاره کرد. در واقع پسته در کنار محصول زعفران یکی از مهم‌ترین محصولات صادراتی بخش کشاورزی ایران محسوب می‌شود که در اقتصاد کشاورزی ایران نقش قابل توجهی دارد. پسته به دلیل ارزآوری، ایجاد اشتغال، ایجاد ارزش افزوده و سایر جنبه‌های اقتصادی، از اهمیت زیادی برخوردار است و می‌تواند در راستای کاهش آسیب‌پذیری اهداف توسعه اقتصادی، در زمینه گسترش صادرات غیر‌نفتی و تنوع بخشیدن به درآمدهای صادراتی کشور به شدت تاثیرگذار باشد.
این در حالی است که طی سال‌های اخیر مشکلات زیادی در حوزه صادرات زعفران و پسته ایجاد شده به طوری که تاکنون آن‌طور که باید و شاید نتوانسته‌ایم از پتانسیل‌های صادراتی این محصولات برای اقتصاد درآمدزایی کنیم. به عنوان مثال سال گذشته به دلیل سرمازدگی بهاره و قرار داشتن در سال ناباروری پسته، محصول برداشتی کاهش چشمگیری داشت و با توجه به اینکه در کشت و تولید پسته دچار ضعف و کاستی‌های محرزی هستیم، نتوانستیم به درستی در این زمینه اقدامات لازم را انجام دهیم‌. با این حال واقعیت این است که ایران طی سال‌های متمادی بزرگ‌ترین تولیدکننده و صادرکننده پسته در سطح جهانی بوده و از این پس باید اقداماتی را در دستور کار قرار دهد که صادرات محصولات کشاورزی با توسعه روبه‌رو شود. به گفته کارشناسان‌، امسال خوشبختانه سال باروری پسته هم بوده است. علاوه بر آن شاهد بارندگی خوب و شیوع کمتر آفات پسته بودیم به طوری که پیش‌بینی می‌شود امسال برداشت پسته خوبی داشته باشیم. اگرچه در این خصوص لازم است باغداران، ترمینال‌داران پسته و تشکل‌های بخش خصوصی به صورت تخصصی وارد عرصه صادرات پسته شوند تا راهبردهای مشخص و برنامه‌ریزی شده در این حوزه تعیین شود.
صادرات به اوراسیا بدون تعرفه
سال گذشته میزان صادرات پسته از کشور بسیار کم بوده است اما امسال اتفاقاتی در حوزه تجارت خارجی رخ داده است که به نظر می‌رسد تحولات جدید در این حوزه ایجاد شود. بر همین اساس عضو هیات مدیره اتحادیه صادرکنندگان خشکبار ایران با بیان اینکه ۱۰ فاکتور مهم آینده روشنی را پیش روی بازار پسته ایران قرار داده است، گفت: اولین اتفاق مهم که می‌تواند آثار مثبتی بر بازار پسته ایرانی داشته باشد، عضویت ایران در اتحادیه منطقه‌ای اوراسیا از چهارم آبان ماه امسال است به طوری که موافقتنامه موقت ترتیبات منطقه آزاد تجاری بین ایران و اتحادیه اوراسیا از پنجم آبان‌ماه امسال اجرایی می‌شود و ۵۰۲ قلم کالا از جمله پسته از ایران بدون تعرفه صادر خواهد شد.
مظفر محمدی اظهار کرد: در نتیجه این توافق، تعرفه صادرات پسته نیز به کشورهای عضو اتحادیه اوراسیا شامل روسیه، بلاروس، قزاقستان، قرقیزستان و ارمنستان برای ایران برداشته می‌شود که به کمک این اتفاق مهم، میزان قابل توجهی پسته به این کشورها صادر خواهد شد.
وی عامل دوم را قیمت‌های اعلامی از سوی شرکت پارامونت آمریکا عنوان کرد و افزود: هلدینگ کشاورزی پارامونت ایالات متحده آمریکا اخیرا قیمت پسته را ۴/۱ دلار افزایش داده و با توجه به قیمت بالایی که این شرکت اعلام کرده، چینی‌ها مجبورند پسته مصرفی خود را از ایران خریداری کنند و همین امر در افزایش قیمت این محصول در دنیا اثر‌گذار است.
محمدی در بیان عامل سوم تاکید کرد: اتفاق مهم دیگر که عامل موثر در رشد قیمت پسته ایرانی محسوب می‌شود، اعمال تعرفه ۴۵ درصدی برای واردات از آمریکا توسط کشور چین است. چین که بزرگ‌ترین خریدار پسته آمریکاست، به علت سیاست‌های آمریکا برای فروش اسلحه به تایوان به شدت سیاست‌های ضد‌آمریکایی در پیش گرفته که تا امروز بی‌سابقه بوده که اعمال تعرفه ۴۵ درصدی واردات کالاهای آمریکایی نیز در راستای همین سیاست‌ها بوده است.
پسته ایرانی جایگزین پسته آمریکایی
وی ادامه داد: در نتیجه به نظر می‌رسد پسته ایرانی جایگزین اصلی پسته آمریکایی برای چین خواهد بود و افزایش قیمت‌های صادراتی به کمک افزایش تقاضا برای پسته ایران تحت تاثیر این عامل محتمل است.
وی در بیان چهارمین مورد گفت: خوشبختانه پسته آمریکا مورد پسند خریداران هندی قرار نگرفته و این کشور قصد دارد بیشترین نیاز خود را به این محصول از بازار ایران تامین کند. در این رابطه‌ با توجه به اینکه هند بیش از یک میلیارد و ۳۵۰ میلیون نفر جمعیت دارد، تقاضای قابل توجهی را برای پسته ایرانی ایجاد خواهد کرد و همین رشد تقاضا در افزایش قیمت‌ها نیز موثر است.
این عضو هیات مدیره اتحادیه صادرکنندگان خشکبار ایران در بیان پنجمین عامل به رشد تقاضای مصرف پسته در کشور آمریکا در پی تبلیغات گسترده در این کشور اشاره کرد و گفت: با توجه به جمعیت حدود ۳۲۷ میلیون نفری آمریکا، تقاضای خرید و مصرف پسته توسط مردم این کشور رو به افزایش گذاشته است‌. در نتیجه به نظر می‌رسد تجار آمریکایی مقدار پسته کمتری را به دیگر کشورها صادر کنند. از این رو می‌توان انتظار داشت که کشورهای خریدار پسته از آمریکا مجبور خواهند بود پسته موردنیاز خود را از ایران تامین کنند و این به معنای رشد تقاضای پسته ایرانی و در نتیجه افزایش قیمت‌ها خواهد بود.
وی افزود: موضوع بعدی که می‌توان آن را به عنوان ششمین عامل موثر بر رشد قیمت پسته در ایران تلقی کرد، برداشتن تعرفه واردات پسته به چین از ۲۷ به پنج درصد است‌ به طوری که برای واردات این محصول به چین ۱۲ درصد عوارض گمرکی و ۱۵ درصد مالیات دریافت می‌شد که این رقم به پنج درصد کاهش یافته است.
مشکل تعهدات ارزی حل شد
محمدی هفتمین موضوع را بحث تعهدات ارزی صادرکنندگان آجیل و خشکبار عنوان کرد و افزود: در پی جلسه نمایندگان اتحادیه صادرکنندگان آجیل و خشکبار با بانک مرکزی، مشکل تعهدات ارزی (واریز ارز حاصل از صادرات به سامانه نیما) حل و مقرر شد با ارائه ارز به صرافی‌های مورد تایید بانک مرکزی بر مبنای نرخ آزاد، رفع تعهد ارزی از صادرکنندگان صورت پذیرد که براساس این تصمیم، انتظار می‌رود افزایش تقاضا و خرید از سمت صادرکنندگان بزرگ برای صادرات پسته صورت گیرد. به این ترتیب، با افزایش تقاضا و خرید از طرف صادرکنندگان بزرگ و عمده، صادرات همانند قبل رونق خواهد گرفت و باید منتظر حرکت رو به رشد بازار و در پی آن تحریک قیمت‌ها بود.
به گفته وی، امسال کشاورزان و باغداران پسته به دنبال اطلاع‌رسانی‌های انجام شده محصول برداشت شده خود را به یکباره به بازار عرضه نمی‌کنند. به این ترتیب، عرضه تدریجی پسته به بازار از افت قیمت‌ها جلوگیری می‌کند.
عضو هیات مدیره اتحادیه صادرکنندگان خشکبار ایران کاهش حدود ۳۰ درصدی حجم تولید پسته فندقی طبیعی خندان نسبت به پیش‌بینی‌های قبلی را به عنوان عامل نهم ذکر کرد و اظهار داشت: در سال جاری به دلیل اینکه حجم تولید پسته دهان بسته و پسته پوک بالا رفته، در نتیجه مقدار تولید پسته فندقی طبیعی خندان حدود ۳۰ درصد پایین‌تر از انتظارات قبلی است. به همین دلیل می‌توان پیش‌بینی رشد قیمت‌ها را در بازار داشت.
وی‌ راه‌اندازی معاملات گواهی سپرده و قراردادهای آتی پسته در بورس کالای ایران را نیز از عوامل موثر بر واقعی شدن قیمت پسته در بازارهای صادراتی برشمرد و در این زمینه تصریح کرد: راه‌اندازی معاملات پسته در بورس باعث رشد کیفیت محصول از زمان برداشت توسط کشاورز تا صادرات آن توسط تاجر می‌شود. به طوری که نگهداری پسته کشاورزان در انبارهای بورسی و الزام به رعایت استانداردهای مورد تایید بورس موجب می‌شود مشتریان خارجی با اطمینان نسبت به کیفیت محصول، بیش از پیش نسبت به خرید پسته از ایران راغب باشند.
به گفته محمدی، همین امر می‌تواند سیگنال مثبت به قیمت پسته ارائه کند. زیرا با این مکانیسم معاملاتی شفاف، دلالانی که کیفیت پسته صادراتی را پایین می‌آورند حذف شده و تجار صادرکننده با اطمینان خاطر، با خرید از بورس پسته مرغوب‌تری را صادر می‌کنند.
این عضو هیات مدیره اتحادیه صادرکنندگان خشکبار ایران گفت: پسته به‌عنوان مهم‌ترین محصول کشاورزی صادراتی که ارز قابل‌توجهی را عاید کشور می‌کند، امسال آینده‌ای روشن را پیش رو دارد و با توجه به پیش‌بینی افزایش برداشت محصول در سال‌جاری، ایران و به ویژه استان کرمان رقیبی عمده برای پسته آمریکا محسوب می‌شود.
بازارسازی برای رقبا
آینده روشن بازار پسته در حالی است که در رابطه با بازار زعفران شاهد این هستیم که به دنبال سخت‌گیری‌های بانک مرکزی برای برگشت ارز حاصل از صادرات، بسیاری از صادرکنندگان نتوانستند ارز وارد کشور کنند و این امر باعث کنار رفتن صادرکنندگان اصلی زعفران شد. بر این اساس مسیری که بانک مرکزی برای صادرات زعفران ایجاد کرد، باعث شد این محصول یا با کیفیت نامطلوب به صورت قاچاق از کشور خارج شود یا فعالان اقتصادی کشورهای همسایه این محصول را به صورت قانونی یا غیرقانونی خارج کنند و با برند کشور خود به بازارهای جهانی عرضه کنند.
به گفته عضو شورای ملی زعفران، سیاستگذاری‌های غلط در تجارت خارجی باعث شده زعفران به راحتی از مرزهای کشور به افغانستان قاچاق ‌شود و تجار این کشور محصول ایرانی را با نام زعفران افغان در بازار جهانی عرضه کنند. در واقع با این اقدام بازارسازی برای آینده زعفران افغانستان اتفاق می‌افتد. علی حسینی معتقد است خروج زعفران از مبادی غیررسمی به کشور افغانستان رو به افزایش است و تجار این کشور به راحتی محصول دسترنج کشاورزان ایرانی را از مرزها خارج و با نام خود در بازار صادراتی به فروش می‌رسانند.
زعفران تولیدی روی دست کشاورزان
نایب‌رییس شورای ملی زعفران معتقد است که سخت‌گیری‌های بانک مرکزی در برگشت ارز حاصل از صادرات سبب شده صادرکنندگان اصلی زعفران کنار بروند و در نتیجه بهای این محصول، تا ۵۰ درصد کاهش پیدا کند. بر این اساس پارسال هنگام برداشت محصول، هر کیلو زعفران ۱۷ تا ۵/۱۷ میلیون تومان خریداری می‌شد. این در حالی است که چند هفته پیش قیمت هر کیلو زعفران به ۸ تا ۹ میلیون تومان رسید و حالا شاهد این هستیم که حداقل نرخ هر کیلو زعفران شش میلیون و ۵۰۰ هزار تومان است.
غلامرضا میری با اشاره به اینکه برداشت زعفران از ۱۰ روز آینده در کشور آغاز می‌شود، بیان کرد: با توجه به افزایش ۱۰ تا ۲۰ درصدی سطح زیر کشت زعفران در ۲۳ استان کشور و شرایط مساعد جوی پیش‌بینی می‌شود تولید با همین میزان رشد به ۵۰۰ تن برسد. به گفته میری، با توجه به رشد تولید زعفران نسبت به مدت مشابه سال قبل به همان نسبت باید بازار‌های صادراتی توسعه یابد، در غیر این صورت زعفران تولیدی روی دست کشاورزان می‌ماند.
اهمیت کشت مکانیزه
نایب‌رییس شورای ملی زعفران با اشاره به اینکه کشت مکانیزه زعفران حداقل ۱۰ سال زمان نیاز دارد، اظهار کرد: اگر مسوولان وزارت جهاد کشاورزی از حالا اقدام به کشت زعفران کنند، حداقل ۱۰ سال زمان نیاز دارد که این امر در کشور محقق شود. وی با اشاره به اینکه هم‌اکنون یک درصد مزارع زعفران مکانیزه کشت می‌شود، افزود: این در حالی است که اگر کشت کل زعفران کشور مکانیزه شود، از آلودگی در زمان برداشت دیگر هیچ خبری نیست.
به گفته میری، همه ساله همزمان با آغاز فصل برداشت، دلالان اقدام به خرید زعفران و احتکار در انبار‌ها می‌کنند، از این رو انتظار می‌رود دولت تدابیری بیندیشد تا یک عده سودجو نتوانند سود‌های هنگفتی به جیب بزنند. این مقام مسوول خرید توافقی را یکی از راهکار‌های مناسب برای جلوگیری از سودجویی دلالان و افت قیمت زعفران در بازار اعلام کرد و گفت: اگر وزارت جهاد کشاورزی قیمت حداقلی را برای محصول در نظر بگیرد تا واسطه‌ها و دلالان نتوانند از آن حد پایین‌تر، زعفران تولیدی کشاورزان را خریداری کنند و همواره کشاورزان از عرضه یکباره محصول به بازار اجتناب کنند، شاهد تعادل قیمت زعفران در بازار خواهیم بود.
در حالی که نایب‌رییس شورای ملی زعفران اعلام کرده است یک درصد مزارع زعفران مکانیزه کشت می‌شود، مجری طرح گیاهان دارویی وزارت جهاد کشاورزی گفت: توسعه مکانیزاسیون یکی از روش‌های مهمی است که می‌تواند محصول زعفران را برای کشور، کشاورزان و صادر‌کنندگان اقتصادی کند. بر این اساس وزارت جهاد کشاورزی از دو سال پیش تمرکز خود را روی توسعه مکانیزاسیون زعفران معطوف کرده تا جایی که در حال حاضر در زمینه کاشت این گیاه به صورت مکانیزه هیچ مشکلی در کشور وجود ندارد.
به گفته حسین زینلی، زعفران در بین محصولات کشاورزی ایران از اهمیت اقتصادی و اجتماعی بسیار بالایی برخوردار است. در واقع سازگاری با شرایط اقلیمی ایران، اشتغالزایی مناسب، ارزآوری بالا، نیاز آبی کم و… از جمله مزیت‌های مهم این محصول راهبردی کشاورزی است.وی اظهار کرد: ایران در حال حاضر بیش از ۹۰ درصد زعفران دنیا را تولید می‌کند‌ بنابراین باید بتواند خود قیمت‌گذاری واحدی را هم انجام دهد. نه اینکه خارجی‌ها برای محصول زعفران ایران قیمت‌گذاری کنند.
بر‌اساس آنچه گفته شد، صادرات پسته و زعفران برای کشور ارزش افزوده زیادی را به دنبال دارد اما در این خصوص باید مشوق‌های صادراتی در دستور کار قرار گیرد و موانع صادراتی نیز برچیده شود. در غیر این صورت تمام بازارهای صادراتی محصولات کشاورزی از دست ایران خارج خواهد شد. همانطور که چندی پیش صادرکنندگان در انتقاد به سیاستگذاری‌های دولت اعلام کردند: «دولت به جای اینکه در این شرایط مسیر صادرات را هموار کنند تا ارز بیشتری به کشور بیاوریم و عرضه ارز بیشتر شود، روز‌به‌روز محدودیت‌ها را افزایش می‌دهد.»