مخالفت سازمان محیط‌زیست با آبگیری سد چمشیر

«جهان‌صنعت»- در هفته‌های اخیر موضوع آبگیری سد چمشیر در استان کهگیلویه و بویراحمد به یکی از چالشی‌ترین مسائل زیست‌محیطی کشور تبدیل شده است و بسیاری از کارشناسان محیط‌زیست معتقدند با توجه به قرارگیری بستر این سد روی سازند نمکی گچساران و مشاهده رخنمون نمکی در نزدیکی مخزن چمشیر، در صورت آبگیری این سد، میزان شوری رودخانه زهره چند برابر خواهد شد و کیفیت آب آن به حدی پایین می‌آید که دیگر حتی برای کشاورزی مناسب نخواهد بود. از نظر کارشناسان محیط‌زیست، این اتفاق آثار زیست‌محیطی جبران‌ناپذیری را بر مناطق پایین‌دست سد وارد خواهد کرد و می‌تواند این مناطق را به کانون ریزگرد تبدیل کند.
البته مسوولان وزارت نیرو و برخی کارشناسان زمین‌شناسی، این ادعاها را قبول ندارند و معتقدند هیچ‌گونه برون‌زدگی نمک در مخزن سد چمشیر وجود ندارد و این سد می‌تواند بدون هیچ مشکلی آبگیری شود. موافقان سد چمشیر همچنین تاکید دارند که ادعای مخالفان این سد درباره وجود رخنمون نمکی در مخزن سد، نشان‌دهنده فقر سواد زمین‌شناسی آن‌هاست، زیرا مارن نمکی با رخنمون نمک از زمین تا آسمان تفاوت دارد و بخش‌هایی در اطراف بستر سد به عنوان رخنمون نمک یاد می‌شود، در واقع مارن نمکی است که نوعی از اجزای سازند گچساران محسوب می‌شود. همچنین پیمانکاران سد چمشیر تاکید دارند که با آبگیری این سد، نه تنها آب رودخانه زهره شورتر نمی‌شود، بلکه کیفیت آن بالاتر هم خواهد رفت.
با این وجود، مخالفان سد چمشیر که اخیرا در قالب یک گروه پژوهشی مستقل از بستر سد و مناطق اطراف آن بازدید میدانی انجام داده‌اند، به آثار رخنمون نمکی در نزدیکی لبه مخزن سد دست یافته‌اند و تاکید دارند که این رخنمون روی سطح زمین است و نه در لایه‌های عمیق آن وجود دارد و قطعا به صورت مستقیم روی شورتر شدن رودخانه زهره در صورت آبگیری سد تاثیر خواهد گذاشت. کارشناسان بازدیدکننده از سد چمشیر البته مدعی شده‌اند که در مطالعات شرکت مشاور سد در سال ۹۵، یافته‌های میدانی اخیر درباره وجود رخنمون نمکی در نزدیکی مخزن سد تایید شده بود و احتمال شورتر شدن رودخانه زهره بعد از آبگیری سد چمشیر مشخص بود.
مخالفان آبگیری چمشیر معتقدند که در صورت آبگیری این سد، شاخصه هدایت الکترونیکی (EC) رودخانه زهره که معیار مهمی برای اندازه‌گیری مقدار نمک موجود در آب محسوب می‌شود، از ۲ هزار و ۴۰۰ به رقم ۴ تا ۵ هزار خواهد رسید. این در حالی است که از نظر کارشناسان کشاورزی، اگر شاخص EC یک رودخانه به رقم بالای ۳ هزار برسد، دیگر کیفیت آب حتی برای فعالیت زراعی هم مفید نخواهد بود؛ آن هم در شرایطی که تامین آب کشاورزی ۱۱۰ هزار هکتار از اراضی پایین‌دست، به عنوان یکی از اهداف اصلی ساخت سد چمشیر مطرح شده بود و حالا به نظر می‌رسد که در صورت آبگیری این سد، این هدف محقق نخواهد شد.
وزارت نیرو باید از تصمیم سازمان محیط‌زیست تمکین کند
با تمام این تفاسیر و در حالی که خبرهای غیررسمی از احتمال آبگیری سد چمشیر در آینده نزدیک حکایت دارد، آخرین اخبار رسمی نشان می‌دهد که سازمان محیط‌زیست فعلا اجازه آبگیری سد چمشیر را نخواهد داد و در حال بررسی مجدد گزارش ارزیابی محیط‌زیستی این سد است. علی سلاجقه رئیس سازمان محیط‌زیست در همین راستا در تاریخ ۳۰ آذر در حاشیه جلسه هیات دولت تاکید کرد که «اجازه ایجاد گتوند دوم را نمی‌دهیم و فعلا قرار نیست هیچ‌گونه آبگیری انجام شود» و حالا هم «کریم حسینی» عضو کمیسیون اجتماعی مجلس می‌گوید که «سازمان محیط‌زیست مخالفت خود را با آبگیری سد چمشیر به صورت رسمی اعلام کرده است‌«.
حسینی ادامه داد: سازمان حفاظت محیط‌زیست براساس وظایف قانونی خود می‌تواند بدون هیچ‌گونه طرح شکایتی از آبگیری سد چمشیر جلوگیری کند، کما اینکه اخیرا این سازمان اعلام کرده است که مطابق بررسی‌های کارشناسان، در صورت آبگیری سد، خطر شورتر شدن رودخانه زهره وجود دارد. در واقع، سازمان محیط‌زیست به صورت رسمی مخالفت خود را با آبگیری سد چمشیر اعلام کرده است و وزارت نیرو حتما باید از این تصمیم تمکین کند. اما اگر این وزارتخانه بخواهد اقدام دیگری انجام دهد، سازمان محیط‌زیست باید با استفاده از ابزار قانونی جلوی این کار را بگیرد.
وی افزود: دبی رودخانه زهره به حدی نیست که روی آن یک سد بنا شود و با توجه به اینکه در مسیر این رودخانه چشمه‌های آب شور قرار گرفته‌اند و همچنین بررسی‌های کارشناسان نشان می‌دهد که بستر سد چمشیر روی لایه‌های نمکی و آهکی قرار گرفته است، نگرانی جدی از شورتر شدن رودخانه زهره با آبگیری سد وجود دارد؛ به نحوی که اگر سد چمشیر آبگیری شود، امکان دارد که آب رودخانه با لایه‌های نمکی و آهکی اختلاط پیدا کند و آثار محیط‌زیستی جبران‌ناپذیری بر رودخانه زهره و مناطق پایین‌دست آن وارد شود.
عضو کمیسیون اجتماعی مجلس تاکید کرد: اطلاعات موثق کارشناسان نشان می‌دهد که بستر سد چمشیر روی لایه‌های نمکی و آهکی قرار گرفته و این نکته در بررسی‌های کارشناسی مرکز پژوهش‌های مجلس، شرکت نفت و سازمان زمین‌شناسی ثابت شده است. بنابراین وزارت نیرو در شرایط موجود نباید سد چمشیر را آبگیری کند و حتما باید مطالعات جدیدی درباره اثرات زیست‌محیطی این سد انجام شود.
مشاهده لایه‌های نمکی در نزدیکی مخزن سد
اختلاف نظر مهم کارشناسان محیط‌زیست با مسوولان وزارت نیرو و پیمانکاران سد چمشیر، این است که آنها معتقدند اگر چمشیر آبگیری شود، لایه‌های نمکی موجود در بستر سد می‌تواند روی کیفیت آب آن اثر بگذارد و باعث شورتر شدن رودخانه زهره شود، اما پیمانکاران چمشیر و مدیران وزارت نیرو تاکید دارند که لایه‌های نمکی سازند گچساران، در عمق زمین واقع شده است و در صورت آبگیری سد، هیچ اختلاطی بین این لایه‌ها و مخزن سد ایجاد نخواهد شد. این در حالی است که کارشناسان محیط‌زیست به‌خصوص آنهایی که اخیرا از بستر سد چمشیر بازدید میدانی داشته‌اند، تاکید دارند که براساس مشاهدات میدانی خود آنها، رخنمون نمکی نزدیک به مخزن سد چمشیر، دقیقا روی سطح زمین قرار گرفته است.
این نکته‌ای است که «حسین آخانی» عضو هیات علمی دانشگاه تهران روی آن دست گذاشت و گفت: مشاهده رخنمون نمکی روی سطح زمین در بستر سد چمشیر، پاسخ محکمی به مسوولان وزارت نیرو است که همواره ادعا می‌کردند در بستر این سد، آثار نمک وجود ندارد و لایه‌های نمک زیر سطح زمین قرار گرفته‌اند. همچنین مشاهده این رخنمون، تاییدی است بر مطالعات جدید زمین‌شناسی که در آن تایید شده است که آن بخش‌هایی از سازند گچساران در تماس با مخزن سد چمشیر قرار خواهد گرفت که آثار نمک در آنها وجود دارد.
وی افزود: رخنمون نمکی مشاهده‌شده، تقریبا در لبه مخزن سد چمشیر و با فاصله حدودا هزار متر از رودخانه زهره قرار گرفته است و با آبگیری سد، قطعا این رخنمون روی شورتر شدن آب رودخانه تاثیر زیادی خواهد داشت. همچنین مشاهده رخنمون نمک روی سطح زمین ثابت می‌کند که سد چمشیر از نظر تماس با لایه‌های نمکی، هیچ تفاوتی با سد گتوند ندارد و با این شرایط نباید آبگیری شود.
این کارشناس محیط‌زیست ادامه داد: در مطالعات ارزیابی سد چمشیر که توسط شرکت مشاور پیمانکار سد انجام شده بود، تایید شده بود که بستر سد روی سازند نمکی قرار گرفته است و اسناد موجود نشان می‌دهد در مطالعات انجام‌شده توسط یک شرکت مشاوره در سال ۹۵، در همین محلی که اخیرا رخنمون نمکی مشاهده شده است، وجود آثاری از نمک مشخص شده بود.
آخانی با اشاره به مخالفت سازمان محیط‌زیست با آبگیری سد چمشیر در آینده نزدیک گفت: آن‌طور که آقای سلاجقه رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست در تاریخ ۳۰ آذر در حاشیه جلسه هیات دولت اعلام کرد، این سازمان اجازه شکل‌گیری گتوند دوم را نخواهد داد و فعلا قرار نیست آبگیری سد چمشیر انجام شود.
عضو هیات علمی دانشگاه تهران مدعی شد: سازمان حفاظت محیط‌زیست همچنین در نامه‌ای مفصل در ۱۱ بند مخالفت کارشناسی و تخصصی خود را با آبگیری سد چمشیر اعلام کرده و تاکید داشته است که تا این ۱۱ شرط محقق نشود، وزارت نیرو نباید سد چمشیر را آبگیری کند. بنابراین وزارت نیرو از نظر حقوقی فعلا مجوز آبگیری این سد را ندارد.
آخانی در ادامه به مخالفت سایر نهادها با آبگیری سد چمشیر اشاره کرد و گفت: با توجه به کشف محوطه باستانی در بستر سد چمشیر، وزارت میراث فرهنگی نیز با احداث این سد مخالف است. در حال حاضر شرایط به گونه‌ای است که به جز پیمانکاران سد چمشیر و مسوولان وزارت نیرو که نسبت به آبگیری این سد اصرار دارند، سایر نهادها اعم از سازمان محیط‌زیست، وزارت میراث فرهنگی، سازمان زمین‌شناسی، شرکت ملی مناطق نفتخیز جنوب، کمیسیون اصل ۹۰ و مرکز پژوهش‌های مجلس، با آبگیری زودهنگام سد چمشیر موافق نیستند. به نظر می‌رسد اگر وزارت نیرو بخواهد با وجود تمام این ابهامات و مخالفت‌ها، سد چمشیر را آبگیری کند، قطعا این کار علاوه بر تبعات محیط‌زیستی، مسائل حقوقی پیچیده‌ای را در کشور ایجاد خواهد کرد. در چنین شرایطی، اگر وزارت نیرو در روزهای آینده سد چمشیر را آبگیری کند، قطعا باید همه عواقب مساله را بپذیرد.