میانجیگری برای تنش‌زدایی

گروه سیاسی- تنش بین ایران و آمریکا بعد از خروج ترامپ از برجام، اعمال تحریم‌های سخت علیه تهران، اتهام نقش داشتن در عملیات خرابکارانه خلیج فارس به ایران و در نهایت سقوط پهپاد آمریکایی توسط تهران بالا گرفت. البته همزمان با این تحولات دونالد ترامپ و اعضای کاخ سفید از جمله بولتون و پمپئو بارها از مقامات ایران خواسته‌اند بدون هیچ‌شرطی وارد مذاکره با واشنگتن شوند اما مذاکره با آمریکا از جانب ایران مشروط به پذیرش برجام از جانب آمریکا و تعویق تحریم‌ها علیه ایران بوده است؛ شروطی که برای واشنگتن غیرقابل پذیرش است چرا که ترامپ هرگز حاضر نمی‌شود به برجامی که در زمان مبارزه انتخاباتی خود آن را فاجعه قلمداد کرده بود برگردد. قطع روابط دو کشور و عدم پذیرش مذاکره توسط مقامات تهران باعث شد که کشورهای مختلفی تصمیم به میانجیگری بگیرند والبته این موضوع مورد استقبال مقامات تهران بوده و هست چرا که دولتمردان جمهوری اسلامی سخن از مذاکره می‌گویند اما طرز پیشنهاد ترامپ به مذاق مقامات تهران خوش نمی‌آید. تهران به دنبال آن است که طبق شروط خود با اعضای کاخ سفید گفتمان کند. در این میان محمدجواد ظریف تمام تلاشش را در نیویورک برای فراهم شدن شرایط مذاکره طبق خواسته تهران به کار برد اما واقعیت این است که کنش‌های وزیر امور خارجه ایران در مرکز سیاسی و رسانه‌ای آمریکا، کاخ سفید را وادار به واکنش‌هایی کرد که دوگانگی رفتار و گفتار آمریکا را بیش از پیش عیان می‌کند. محدودیت رفت و آمدهای ظریف در این سفر و تنها پذیرش حضور او در سه مکان و همچنین شیطنت رسانه‌ای در تفسیرهای غلط از سخنان ظریف گواه این ادعاست که مقامات آمریکا در سخن و رفتار خود متناقض عمل می‌کنند.
بنابراین در این بحبوحه باید دنبال کشورهای دیگر بود که بتوانند واسطه شوند. از جمله عمان که قبلا هم واسطه شده بود یا اتحادیه اروپا و یا کشورهای دیگر حاشیه خلیج فارس که این روزها به خاطر موقعیت حساس ایران در منطقه خاورمیانه و وجود بحران‌ها و عدم ثبات سیاسی میان کشورها و وجود چالش‌های سیاسی با کشورهای غربی، نگران امنیت منطقه شده‌اند.
اما تهدید امنیتی منطقه دیگر تنها به اختلاف ایران و آمریکا مربوط نمی‌شود.
اکنون چالشی دیگر در سیاست خارجی ایران وجود دارد و آن، تنش دریایی ایران و انگلیس است که موضوع وقوع جنگ دوم نفتکش‌ها را بر سر زبان‌ها انداخته؛ تنشی که مواضع تهران را بیش از قبل به خطر انداخته و آن، مقابله به مثل مقامات تهران در برابر توقیف نفتکش ایران است که تاکنون نتایج معکوس داشته و بریتانیا را بیشتر از پیش به موضع آمریکا نزدیک کرده. ضمن اینکه اکنون نخست‌وزیری بر این کشور حکومت می‌کند که با تلاش ترامپ به این منصب رسیده و حالا بحث خروج انگلیس از اتحادیه اروپا و در نهایت فرو ریختن توافق هسته‌ای از جانب بریتانیا هم وجود دارد.
مضاف بر آن قیمت نفت در پی افزایش امیدها نسبت به رشد اقتصادی جهان و همین‌طور عدم پیشرفت در روند حل مشکلات بین ایران و بریتانیا در مورد توقیف نفتکش‌ها روند صعودی داشته و این به ضرر جهان تمام می‌شود.
طبیعتا در چنین شرایطی که تنش‌هایی میان دو دولت وجود دارد عموما کشورهایی با چهره‌های صلح‌طلب برای میانجیگری اعلام آمادگی می‌کنند. به دنبال افزایش تنش بین تهران و واشنگتن و لندن، برخی از کشورها مانند عراق، عمان، ژاپن و سوییس اعلام کردند که می‌توانند با ایفای نقش در قالب میانجی در کاهش تنش بین دو کشور کوشش کنند.
اکنون تهران میزبان مقامات عمان است. شنیده‌ها حاکی از آن است که وزیر خارجه عمان از طرف انگلستان و آمریکا دو پیام برای ایران آورده است. انگلستان به ایران پیشنهاد داده است که ابتدا کشتی توقیف‌شده را ایران آزاد کند، سپس انگلستان بعد از چند ساعت نفتکش توقیف ‌شده ایرانی را آزاد خواهد کرد. همچنین جرمی کوشنر گفته است در قبال اینکه ایران در مورد معامله قرن عقب‌نشینی کند، بخش‌هایی از دارایی مصادره شده ایران توسط عمان آزاد خواهد شد. گفته می‌شود این پیام‌ها از طریق یوسف بن علوی به محمدجواد ظریف داده شده است. اما وزارت‌خارجه عمان اعلام کرده که این سفر در چارچوب روابط دوجانبه و مشورت‌های مستمر بین دو کشور و خصوصا درباره تحولات اخیر منطقه بوده است. با وجودی‌که وزارت‌خارجه عمان هدف از این سفر را رایزنی‌های دوجانبه اعلام کرده، اما با توجه به سابقه مسقط در میانجیگری بین ایران و آمریکا به نظر می‌‌رسد یکی از دستورکارهای این نشست نیز تلاش برای کاهش تنش‌ها در منطقه باشد.در همین حال پیشتر وزیر خارجه عمان دوشنبه ۳۰ اردیبهشت ماه نیز سفری به تهران داشت. او پس از ورود به تهران با محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران دیدار و درخصوص روابط دوجانبه و مهم‌ترین مسائل منطقه‌ای و بین‌المللی گفت‌وگو و تبادل‌نظر کرد. روزنامه سعودی «الشرق‌الاوسط» پس از این سفر و روز جمعه سوم خرداد به نقل از یوسف بن‌علوی، وزیرخارجه عمان در مصاحبه با نشریه «المجله» نوشت که عمان با دیگر طرف‌ها برای آرام‌سازی تنش بین آمریکا و ایران تلاش می‌کند و در این زمینه تماس‌های زیادی برقرار است.
وی جامعه جهانی را به تلاش و همکاری با عمان برای ممانعت از وقوع جنگ و خطرات آن فراخواند و میانجیگری عمان بین ایران و آمریکا را نه تایید و نه رد کرد. از سوی دیگر سیدعباس عراقچی، معاون سیاسی وزیر امور خارجه ایران نیز اوایل خردادماه سال‌جاری در سفر به سه کشور منطقه به مسقط، کویت و دوحه رفت و پنجم خرداد در مسقط با یوسف بن‌علوی دیدار و گفت‌وگو کرده بود. عراقچی در این دیدار با رد هر گونه گفت‌وگوی مستقیم یا غیرمستقیم با آمریکا گفت: «جمهوری اسلامی ایران برای برقراری روابطی متوازن و سازنده با تمامی کشورهای منطقه خلیج‌فارس براساس احترام و منافع متقابل آمادگی دارد.»
همچنین در بحبوحه تنش‌ها در منطقه، دولت عمان به تنش‌ها در خلیج‌فارس واکنش نشان داد و خواستار «خویشتن‌داری» همه طرف‌ها شد. دولت عمان در بیانیه‌ای که به این منظور منتشر شد اعلام کرد که «با نهایت توجه، تردد دریایی در تنگه هرمز را دنبال و همه طرف‌ها را به خویشتن‌داری دعوت می‌کند.»
اما دیروز نیز یوسف بن علوی با علی شمخانی نماینده مقام معظم رهبری و دبیر شورای‌عالی امنیت ملی دیدار و پیرامون تحولات منطقه و گسترش همکاری‌های دو کشور در ابعاد سیاسی، اقتصادی و فرهنگی با وی گفت‌وگو کرد. شمخانی در این ملاقات با تاکید بر مشی پایدار جمهوری اسلامی ایران در پیگیری مناسبات مبتنی بر خویشتنداری و تفاهم با همسایگان تصریح کرد؛ برخی کشورهای منطقه با اقدامات و رفتارهای شتاب‌زده و متکبرانه ضمن از میان بردن زمینه تفاهم و گفت‌گو، امکان مدیریت بحران‌های منطقه‌ای را با چالش‌های جدی روبه‌رو ساخته‌اند.
دریابان شمخانی گفت؛ ترتیبات امنیتی منطقه باید با بهره‌گیری از ظرفیت‌های بومی و همکاری میان کشورهای منطقه تامین شود و دخالت بیگانگان هیچ تاثیری به جز افزایش مشکلات نخواهد داشت. علی شمخانی همچنین با اشاره به توقیف یک کشتی نفتکش در تنگه هرمز و هیاهوی ایجاد شده از سوی برخی کشورهای غربی و منطقه‌ای خاطرنشان ساخت؛ ما معتقدیم، همه کشورها باید قوانین بین‌‌المللی دریانوردی را برای حفظ امنیت رعایت کنند و در این زمینه میان هیچ کشوری تمایز قائل نیستیم. وی افزود: برخلاف راهزنی دریایی انگلیس که در جبل‌الطارق یک محموله نفتی ایران را به صورت غیرقانونی توقیف کرد، اقدام ایران کاملا حقوقی و در راستای اعمال مقررات دریایی و حفظ امنیت دریانوردی صورت گرفته است.یوسف بن علوی وزیر خارجه عمان نیز ضمن تاکید بر لزوم بهره‌گیری از تجربیات گذشته برای جلوگیری از افزایش تنش در منطقه و پرهیز از اقداماتی که به توسعه بی‌ثباتی و ناامنی دامن می‌زند بر خاتمه استفاده از ابزارهای نظامی برای رفع اختلافات سیاسی تاکید کرد. وی افزود: همه کشورها باید مقررات ایمنی را به ویژه در منطقه تنگه هرمز رعایت و از اقداماتی که موجب ایجاد و تسری بحران و یا تحمیل هزینه‌های غیرضرور به تجارت خود و دیگران می‌شود اجتناب کنند.
از سوی دیگر یک روزنامه عربی اعلام کرد که دوحه برای میانجیگری بین ایران و آمریکا تلاش می‌کند و یکی از محورهای سفر اخیر امیر قطر به واشنگتن همین مساله بوده است. روزنامه العرب چاپ لندن اعلام کرد که قطر هرچند با تاخیر به‌دنبال میانجیگری میان تهران و واشنگتن است و برخی معتقدند که سفر تمیم بن‌حمد، امیر قطر به واشنگتن و دیدار با دونالد ترامپ، رییس‌جمهور آمریکا در همین راستاست. براساس این گزارش، روزنامه دیلی‌پست نیز به نقل از یک مسوول در سفارت قطر در واشنگتن اعلام کرد که شیخ تمیم بن‌حمد تلاش دارد مقدمات انجام مذاکره میان ایران و آمریکا را فراهم کند.
از سوی دیگر شیخ جاسم بن‌منصور آل‌ثانی، وابسته رسانه‌ای سفارت قطر در واشنگتن گفت که پیشنهاد انجام وساطت مستقل میان تهران و واشنگتن را دادیم، اما کاخ سفید در رابطه با انجام مذاکره با ایران در آینده نزدیک شک دارد. تمیم بن حمد آل‌ثانی، امیر قطر اخیرا سفری به واشنگتن داشته است و با دونالد ترامپ، رییس‌جمهور آمریکا در کاخ سفید دیدار و گفت‌وگو کرد.از سوی دیگر عادل عبدالمهدی، نخست‌وزیر عراق عصر هفته گذشته طی سفری غیرمنتظره و چند ساعته برای رایزنی با مقامات ایرانی وارد تهران شد و بلافاصله نیز با حسن روحانی، رییس‌جمهور ایران در کاخ سعدآباد دیدار کرد. دفتر نخست‌وزیر عراق پس از ورود عبدالمهدی به تهران بیانیه‌ای صادر کرد و گفت که وی به دعوت رسمی ایران به این کشور سفر کرده است.در دیدار هیات عراقی به ریاست نخست‌وزیر این کشور با حسن روحانی رییس‌جمهور ایران که دوشنبه شب ۳۱ تیر انجام شد، روحانی با تاکید بر اینکه جمهوری اسلامی ایران مایل به افزایش تنش‌ها در منطقه و با دیگر کشورها نبوده و هرگز آغازکننده جنگ و تنش نخواهد بود، گفت: «ایران در طول تاریخ اصلی‌ترین حافظ امنیت و آزادی کشتیرانی در خلیج‌فارس، تنگه هرمز و دریای عمان بوده و خواهد بود.»واسطه‌گری کشورهای حاشیه خلیج فارس در حالی مطرح می‌شود که عربستان سعودی و برخی دیگر از کشورهای عربی در پی افزایش نگرانی از حمله‌ احتمالی، موافقت کردند که واشنگتن الگوی استقرار نیروهایش در خلیج فارس را ساماندهی کند. ایالات متحده آمریکا بر آن است به آب‌های خلیج فارس و برخی از کشورهای این حوزه نیرو اعزام کند و حضور نظامی خود را در این شاهراه تحکیم کند. باید دید با وجود تنش جدید دریایی ایران و انگلیس که به درگیری تهران و واشنگتن اضافه شده کشورهای حاشیه خلیج فارس چقدر می‌توانند با راه‌حل دیپلماتیک خود از تنش‌های منطقه بکاهند چرا که بی‌شک جنگ بدترین گزینه برای همه کشورهای حوزه خلیج فارس خواهد بود.
البته جزییات مذاکرات محمدجواد ظریف با وزیرخارجه عمان منتشر نشد و ظریف تنها به توئیتی بسنده کرد. وزیر امورخارجه کشورمان درباره دیدار با وزیر خارجه عمان نوشت: درباره تاثیرات تروریسم اقتصادی ایالات متحده علیه ایران، روابط دوجانبه، تحولات منطقه‌ای و امنیت در خلیج‌فارس، تنگه هرمز و خلیج عمان گفت‌وگو کردیم.