« میراث ناملموس» در فراموشی

«جهان‌صنعت»- میراث فرهنگی ناملموس بخشی از فرهنگ است که نسل به نسل منتقل شده و از فرهنگ مادی ماندگارتر است. از سوی دیگر در برخی تعاریف، دانش سنتی نامیده می‌شود. به گفته محمدحسن طالبیان معاون میراث فرهنگی وزارت میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری، شهرهای معاصر باید به ظرفیت‌های میراث فرهنگی ناملموس توجه کنند تا فضای زیستی را پویا و سرزنده کنند. از سوی دیگر می‌توان از ظرفیت‌های میراث فرهنگی ناملموس برای رونق گردشگری، برگزاری رویدادهای مختلف و ترویج فرهنگ ایرانی استفاده کرد. یکی از حوزه‌های میراث فرهنگی ناملموس مشاهیر کشورمان است که تعدادشان کم نیستند. بسیاری از آنها را کشورهای همسایه به نام خود زده‌اند و از مراسم‌هایی که برایشان برگزار می‌کنند درآمدزایی کلانی دارند. همانگونه که قونیه هرساله مرکز برگزاری مراسم‌های مختلف برای مولوی، شاعر ایرانی است. از این دسته شعرا، دانشمندان و ادیبان در ایران فراوانند اما به نظر می‌رسد دولت به عمد نسبت به آنها بی‌توجهی می‌کند، همانگونه که معاون میراث فرهنگی در تاکید بر میراث ناملموس اشاره‌ای به مشاهیر ایرانی نمی‌کند. اگرچه مراسمی کمرنگ برای مشاهیر کشور برگزار می‌شود اما همچنان اولویت در بی‌‌توجهی به آنهاست. میراث فرهنگی ناملموس بخشی زنده از میراث است که به دست بازماندگان به مرور و به صورت پیوسته مورد استفاده و بازآفرینی قرار گرفته و در طول زمان بر ارزش آن افزوده شده و حس هویت و تعلق به انسان و جامعه بخشیده است.
ممکن است در جوامع مختلف، اشتراکاتی در میراث فرهنگی ناملموس مشاهده شود، در صورتی که این جوامع می‌توانند بسیار دور از هم و هر کدام در گوشه‌ای از دنیا باشند. این میراث مشترک، حس احترام و درک افراد جوامع از طرف مقابل را ارتقا بخشیده و باعث انسجام و همبستگی اجتماعی می‌شود. میراث ناملموس یکی از اصلی‌ترین دلایل برای گفت‌وگوی بین جوامع با فرهنگ‌های مختلف با هم است.
لزوم توجه به میراث ناملموس کشور
پویایی و سرزندگی فضای زیستی نیازمند توجه به میراث فرهنگی ناملموس کشور است در غیر این صورت فضای شهری تبدیل به محیطی بی‌روح می‌شود. محمدحسن طالبیان، گفت: شهرهای معاصر باید بیش از پیش به ظرفیت‌های میراث‌فرهنگی ناملموس برای پویایی و سرزندگی فضاهای زیستی توجه کنند.
او در رابطه با کنوانسیون حمایت از میراث فرهنگی و طبیعی جهان گفت: در کنوانسیون حمایت از میراث‌فرهنگی و طبیعی جهان، ۱۶ نوامبر ۱۹۷۲ برای ثبت هر اثر جهانی، شش معیار مطرح شده که تقریبا پنج معیار به‌طور تلویحی به موضوع میراث ناملموس اشاره می‌کند، به ویژه معیار ۶ که بر همین اساس تبیین می‌شود. به عبارتی برای ارزیابی یک اثر در مقیاس جهانی میراث‌فرهنگی ناملموس نقش بسیار موثری دارد.
طالبیان افزود: در همین راستا کنوانسیون حراست از میراث‌فرهنگی ناملموس در سال ۲۰۰۳ به تصویب رسید که این کنوانسیون از کنوانسیون‌های مهمی است که به موضوع میراث ناملموس به شکل مستقل پرداخته است.
معاون میراث‌فرهنگی کشور گفت: کنوانسیون حفظ و ترویج تنوع مظاهر فرهنگی ۲۰۰۵ نیز که با هدف حفظ و ترویج تنوع بیان‌های فرهنگی تشکیل شده است، با تصدیق اهمیت دانش سنتی به ویژه نظام دانشی بومیان به عنوان منبع سرمایه معنوی و مادی و سهم مثبت آن در توسعه پایدار و نیاز به حفظ و ترویج مناسب می‌پردازد.
او افزود: از مفاد این کنوانسیون‌ها می‌توان نتیجه گرفت، همان‌طور که ارزیابی آثار تاریخی و فرهنگی در مقیاس جهانی، فارغ از جنبه‌های کالبدی، نیازمند توجه به عناصر فرهنگی ناملموس هستند، به نظر می‌رسد معماری معاصر نیز با توجه به جنبه‌های ناملموس فرهنگی، طراحی شود و به مرحله اجرا درآید. طالبیان با اشاره به پرونده ثبت جهانی یزد و تاثیر ارزش‌های فرهنگی ناملموس یزد در ثبت جهانی این اثر تاکید کرد: شهرهای معاصر باید بیش از پیش به ظرفیت‌های میراث‌فرهنگی ناملموس برای پویایی و سرزندگی این فضاهای زیستی توجه کنند.
میراث ناملموس نسل به نسل منتقل می‌شود
فرهنگ حاصل تعامل انسان با محیط است که بخشی از آن مادی نبوده و میراث ناملموس است. میراث ناملموس ماندگارتر است و نسل به نسل منتقل می‌شود. سیدمحمد بهشتی عضو پیوسته فرهنگستان هنر گفت: فرهنگ حاصل تعامل تاریخی انسان با محیط است که به دو گروه تقسیم می‌شود: گروهی که وجه مادی دارند و ملموس هستند و گروه دیگر مادی نیستند مانند اسطوره‌ها، آیین‌ها و دانش بومی که میراث ناملموس هستند. میراث ناملموس ماندگارتر بوده و در قید حیات است مانند زبان. او افزود: یکی از خصوصیات فرهنگ موضوع تداوم آن است. فرهنگ در اثر تماس جامعه با مظاهر فرهنگی می‌تواند تداوم پیدا کند و این موضوع موجب می‌شود فرهنگ از نسلی به نسل دیگر منتقل شود. بهشتی گفت: معماری امروز ما در گذشته حبس شده است. با معماری‌ای روبه‌رو هستیم که مستاصل و از اصل خود جدا شده است. در حقیقت از معماری مدرن غربی گرته‌برداری کردیم. یکی از ویژگی‌های معماری معاصرمان فاصله گرفتن از گذشته و امتناع از زمینه است. عضو پیوسته فرهنگستان هنر بیان کرد: طی ۸۰ سال اخیر در معماری معاصر ما معیارهای فرهنگی‌تاریخی رعایت نشده است. معماری‌ای که در ۱۰۰ سال گذشته داشتیم نشان می‌داد هر شهر ویژگی‌های خاص معماری خود را داشت اما اکنون این‌گونه نیست.
میراث ناملموس، دانش سنتی است
شرط بقای میراث فرهنگی ناملموس، انتقال آن از نسلی به نسلی دیگر است. از سوی دیگر میراث فرهنگی ناملموس دانش سنتی نامیده می‌شود. رضا سجودی سرپرست مرکز میراث ناملموس تهران در رابطه با اهمیت میراث ناملموس گفت: به اعتقاد برخی از کارشناسان، میراث‌فرهنگی ناملموس چیزی نیست جز دانش سنتی، این دانش در کنوانسیون پاسداری از میراث‌فرهنگی ناملموس، تحت عنوان «دانش و مهارت‌های مرتبط با طبیعت و جهان»، در کنار سنت‌های شفاهی، هنرهای اجرایی، کنش‌ها یا رویه‌های اجتماعی، آئین‌ها و رویدادهای جشنی و صنعت‌گری سنتی دامنه‌ها یا حوزه‌های پنج‌گانه‌ میراث فرهنگی ناملموس را تشکیل می‌دهد. او افزود: شرط بقای میراث‌فرهنگی ناملموس، انتقال آن از نسلی به نسل دیگر است. واضح است آنچه از نسلی به نسل دیگر انتقال می‌یابد و دارای ماهیت غیرمادی و ناملموس است، چیزی نیست، مگر آنچه تحت مفهوم کلی دانش جای می‌گیرد. سرپرست مرکز میراث ناملموس تهران بیان کرد: اگر نخواهیم بر درستی این ادعا، که میراث‌فرهنگی ناملموس همان دانش سنتی است پافشاری کنیم، دست‌کم باید بپذیریم که در بسیاری از عناصر و تجلیات میراث‌فرهنگی ناملموس، دانش سنتی نقش انکارناپذیری دارد. بسیاری از عناصر یا تجلیات میراث‌فرهنگی ناملموس در لوای دو یا چند دامنه از دامنه حوزه‌های پیش‌گفته قرار می‌گیرند. به عنوان مثال موسیقی سنتی آوازی ما بدون شک هم ذیل دامنه سنت‌های شفاهی قرار می‌گیرد و هم هنرهای اجرایی.
او در ادامه افزود: به همین قیاس بسیاری از عناصر میراث‌فرهنگی ناملموس که در دامنه‌های دیگر طبقه‌بندی می‌شوند، ذیل دامنه دانش سنتی نیز جای می‌گیرند. با یک نگاه به فهرست عناصر ثبت شده در یونسکو این امر به روشنی مشاهده می‌شود. به عنوان مثال لنج‌سازی و دانش دریانوردی مرتبط با آن در خلیج فارس که در سال ۲۰۱۱ میلادی در فهرست میراث‌فرهنگی ناملموس نیازمند پاسداری فوری، به ثبت جهانی رسید، از مصادیق روشن دانش سنتی است. سجودی بیان کرد: عناصر بسیاری وجود دارند که همزمان چند دامنه را شامل می‌شوند که غالبا یکی از آن‌ها دانش سنتی است.
سرپرست مرکز میراث ناملموس تهران اظهار کرد: یکی از تجلی‌گاه‌های درخشان پیوند دانش سنتی (میراث ناملموس) و میراث ملموس، بدون‌تردید دانش معماری است. مرکز میراث ناملموس تهران خوشحال است که همایش یک‌روزه معماری معاصر و مساله میراث‌فرهنگی ناملموس را با همکاری دفتر ثبت، حفظ و احیای میراث طبیعی و معنوی معاونت میراث‌فرهنگی برگزار می‌کند.
سخن آخر
میراث فرهنگی ناملموس به تولیدات و فرایندهای فرهنگی گفته می‌شود که با گذشت زمان و از نسل‌های پیشین باقی مانده‌اند. بخشی از دارایی‌های فرهنگی، محصولاتی ملموس مانند ساختمان‌ها یا کارهای هنری هستند. با این حال بخش‌های زیادی از فرهنگ به‌شکل ناملموس است مانند ترانه، موسیقی، رقص، درام، توانمندی، آشپزی، هنر صنایع‌دستی و جشنواره‌های گوناگون. اینها شکل‌هایی از فرهنگ به‌شمار می‌روند که قابل ثبت و ضبط هستند ولی ملموس نبوده و قابلیت ذخیره در محل فیزیکی مانند موزه را ندارند ولی از طریق ابزارها و وسایلی که در آنها به‌کار رفته‌اند قابل تجربه‌کردن هستند. این وسایل فرهنگی توسط سازمان ملل متحد گنجینه‌های بشری نامیده شده‌است.