نظام سلسله‌مراتب شهری

دکتر بهرام وهابی- در برنامه‌ریزی شهری و همچنین نظام تقسیم‌کار ملی، نقش سلسله‌مراتب شهری
(URBAN HIERARCHY) از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. نظام سلسله‌مراتب شهری به موضوع سلسله‌مراتب جمعیتی و سلسله‌مراتب فعالیتی بازمی‌گردد. به عبارت دیگر هر شهری در نظام تقسیم کار ملی، وظیفه خاصی را متناسب با اقلیم خاص خود و همچنین سطح جمعیتی و کارکرد عملیاتی خود به‌صورت زیر خواهد داشت:
1- سطح جمعیتی که به‌عنوان پایه جمعیت (POPULATION BASE) نامیده می‌شود و گستره تقاضا را نشان می‌دهد.
2- سطح فعالیت که به‌عنوان پایه فعالیت (ACTIVITY BASE) تلقی می‌شود و گستره عرضه و توان تولید را نشان می‌دهد.
3- اقلیم شهر یا استان که نشان‌دهنده ظرفیت و شرایط تولید است مانند شهرهای شمالی کشور که ظرفیت تولیدات کشاورزی را دارند و شهرهایی که ظرفیت استخراج معادن، تولید صنعتی و شهرهایی که پایه فعالیت خدماتی را دارا هستند.
4- کارکرد عملیاتی که عمدتا به دو بخش تقسیم می‌شود که به صورت قطب رشد یا مرکز رشد تعریف می‌شود و در نوشتارهای پیشین به آنها اشاره شده است.
این موضوع، در مباحث برنامه‌ریزی شهری یا آمایش سرزمین در حوزه شهرها مطرح می‌شود. مجموع تبادلات بین‌شهری در فرآیند برنامه‌ریزی شهری مبتنی بر نظام سلسله‌مراتب شهری را می‌توان در شکل (1)نشان داد. به همین ترتیب، هر شهر متناسب با سطوح چهارگانه فوق، در نظام تقسیم کار ملی ایفای نقش خواهد کرد. به‌عنوان مثال، شهرهای استان تهران و البرز در نظام سلسله‌مراتب شهری دزر طرح پایه آمایش سرزمین به‌صورت یک شبکه شهری در قالب نظام زیر تعریف شده‌اند:
1- کلانشهر (تهران)
2- شهر بسیار بزرگ (کرج بزرگ شامل کرج، مهرشهر و رجایی‌شهر)
3- شهر بزرگ میانی (ورامین و اسلامشهر)
4- شهر متوسط (شهریار، رباط‌کریم، هشتگرد، دماوند، پاکدشت، قرچک، قدس، ملارد)
5- شهر متوسط کوچک (نظرآباد، اکبرآباد، گلستان، پیشوا، باقرشهر، حسن‌آباد، کمال‌شهر و چهاردانگه)
6- شهر کوچک (ماهدشت، فیروزکوه، رودهن، بومهن، محمدشهر، مشکین‌دشت، وحیدیه و صفاشهر)
7- روستاشهر (لواسانات، فشم، کیلان، آبسرد، جوادیه، اشتهارد، طالقان، شریف‌آباد و ارجمند)
8- شهر جدید (هشتگرد، پردیس، پرند، اشتهارد و اندیشه)
در این رابطه ضمن تعریف شهر کرج به‌عنوان مرکز خدمات منطقه‌ای سطح یک (در کنار شهر تهران به‌عنوان مرکز خدمات ملی و بین‌المللی) با محوریت صنعتی- خدماتی (در کنار شهر تهران با محوریت خدماتی- صنعتی)، خط‌مشی‌های زیر برای جامعه شهری و ایجاد تعادل در نظام فضایی- عملکردی شهرها به صورت زیر در نظر گرفته شده است:
1- ایجاد زمینه رشد سرمایه‌گذاری در شهر‌های متوسط و کوچک و توزیع موزون منابع مالی بین شهرها
2- پخشایش متعادل خدمات در سطوح مختلف شهری
3- تقویت نقش کارکردی شهرهای میانی و متوسط با تاکید بر توسعه نواحی صنعتی به نحوی که به‌تدریج استقلال عملکردی این شهرها تقویت شده و از وابستگی روزمره آنها به شهر تهران کاسته شود .
4- جلوگیری از توسعه حاشیه‌ای شهر تهران و گسترش شهرهای میانی و متوسط که عملکرد آنها در سلسله‌مراتب نظام شهری استان سطوح خدماتی ناحیه‌ای می‌باشد .
5- کنترل شدید رشد جمعیت سکونتگاه‌های غیررسمی واقع در جنوب و جنوب غربی تهران و برنامه‌ریزی به‌منظور انتقال سرریز جمعیتی آنها به شهرهای جدید و سایر نقاط شهری استان
6- تقویت ارتباط بین شهرهای میانی و متوسط از طریق پیوستن این شهرها به شبکه‌های بزرگ زیربنایی
7- تقویت ارتباط بین شهرهای میانی و متوسط با شهرهای کوچک حوزه نفوذ از طریق تجهیز و توسعه زیربناها
در نتیجه، هر شهری باید جایگاه خود در نظام تقسیم کار ملی را برپایه نظام سلسله‌مراتب شهری و براساس قواعد چهارگانه فوق تعریف کند.