همسایگان مشغول توافقات

«جهان‌صنعت»- تازه‌ترین بررسی‌ها از تحولات جهانی و منطقه‌ای نشان از چرخش چین به عربستان دارد. مطابق بررسی‌ها، روسیه با افزایش ۱۷ درصدی تحویل نفت به چین در ماه نوامبر نسبت به سال گذشته، از عربستان سعودی پیشی گرفت و به بزرگ‌ترین تامین‌کننده نفت وارداتی این کشور تبدیل شد. این روند نشان می‌دهد که چین عزم خود را برای کمک به اقتصاد بحران‌زده روسیه جزم کرده و همچنان بازار را به روی نفت روسیه باز نگه ‌داشته است. مقایسه این روند با کاهش شدید واردات نفت چین از ایران در دوره پس از خروج آمریکا از برجام به‌خوبی تفاوت جایگاه ایران و روسیه در رادار سیاست خارجی چین نشان می‌دهد.
براساس گزارش مرکز پژوهش‌های اتاق ایران، گمرک چین اخیرا اعلام کرد روسیه تحویل نفت به چین را در ماه نوامبر ۱۷ درصد نسبت به سال گذشته افزایش داده و از عربستان سعودی پیشی گرفت و به بزرگ‌ترین تامین‌کننده نفت وارداتی این کشور تبدیل شد. تحویل نفت خام روسیه از جمله نفت پمپ شده از طریق خط لوله سیبری شرقی (ESPO) و محموله‌های دریایی از بنادر اروپا و خاور دور روسیه در ماه گذشته به ۸۱/۷ میلیون تن معادل ۹/۱ میلیون بشکه در روز رسید، در حالی که در ماه اکتبر ۸۲/۱ میلیون بشکه در روز بود واردات چین از عربستان سعودی در ماه نوامبر به ۶۶۲ میلیون تن یا ۶۱/۱ میلیون بشکه در روز رسید که نسبت به سال گذشته ۱۱ درصد کاهش داشته است. براساس این گزارش صادرات نفتی روسیه به چین طی ۱۱ ماه سال ۲۰۲۱، ۲/۱۰ درصد افزایش یافت و به ۷۸/۷۹ میلیون تن رسید. در سال ۲۰۲۱ صادرات روسیه به این کشور آسیایی کمی کمتـر از صادرات عربستان سعودی بود که در مجموع از ژانویه تا نوامبر به ۳۸/۸۰ میلیون تن رسید. این روند نشان می‌دهد که چین عزم خود را برای کمک به اقتصاد بحران‌زده روسیه جزم کرده و همچنان بازار را به روی نفت روسیه باز نگه داشته است. مقایسه این روند با کاهش شدید واردات نفت چین از ایران در دوره پس از خروج آمریکا از برجام به خوبی تفاوت جایگاه ایران و روسیه در رادار سیاست خارجی چین را نشان می‌دهد.
نتایج اقتصادی سفر رئیس‌‌جمهوری چین به عربستان
سفر رئیس‌‌جمهوری چین به عربستان عمدتا از زاویه موضع‌گیری‌های این کشور علیه ایران برجسته شد. اما این سفر نتایج اقتصادی مهمی در بر داشت. در جریان سفر شی جین پینگ به عربستان سعودی، مجموعه‌ای از توافقنامه‌ها به امضای طرفین رسید که حاکی از تعمیق روابط بین دو کشور است. از یک سو عربستان سعودی بزرگ‌ترین صادر‌کننده نفت جهان است و از سوی دیگر چین به عنوان غول اقتصادی، بزرگ‌ترین مصرف‌کننده انرژی در جهان به شمار می‌رود. علاوه بر این چین به شریک تجاری عمده کشورهای عربی خلیج فارس تبدیل شده است و روابط اقتصادی در حال گسترشی با آنها برقرار کرده است. چین با تجارت دوجانبه به ارزش ۳/۸۷ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۱ بزرگ‌ترین شریک تجاری عربستان سعودی به شمار می‌رود. از این میزان ۳/۳۰ میلیارد دلار صادرات چین به عربستان سعودی و مابقی (‌۵۷ میلیارد دلار) واردات چین از عربستان را تشکیل می‌دهد. براساس داده‌های گمرک چین، عربستان سعودی بزرگ‌ترین تامین‌کننده نفت چین است که ۱۸ درصد از کل خرید نفت خام پکن را تامین می‌کند. چین در ۱۰ ماهه اول سال ۲۰۲۲، مجموعا ۵۴/۷۳ میلیون تن (۱/۷۷ میلیون بشکه در روز) از عربستان نفت خام وارد کرده است. واردات نفت چین در سال گذشته به ۵۶/۸۷ میلیون تن به ارزش ۹/۴۳ میلیارد دلار رسید که ۷۷ درصد از کل واردات چین از عربستان را تشکیل می‌دهد.
شرکت دولتی آرامکو عربستان سعودی قراردادهای عرضه با چندین پالایشگاه چینی و همچنین پالایشگاه خصوصی پتروشیمی ژجیانگ امضا کرده است. طی ایـن سفر، عربستان سعودی و چین، توافقنامه مشارکت استراتژیک جامع امضا کردند. براساس گزارشات، شرکت‌های سعودی و چینی ۳۴ قرارداد سرمایه‌گذاری در زمینه انرژی سبز، فناوری اطلاعات، خدمات ابری، حمل و نقل، لجستیک، صنایع پزشکی، مسکن و ساخت و ساز را امضا کردند. افزون بر توافقنامه‌ها و قراردادهای سفر اخیر دو کشور در سال‌های گذشته نیز قراردادهای تجاری مهمی با یکدیگر امضا کرده‌اند. آرامکو در اوایل سال ۲۰۲۲ به منظور ساخت یک مجتمع پالایشگاهی و پتروشیمی، ۱۰ میلیارد دلار در چین سرمایه‌گذاری کرد که بزرگ‌ترین سرمایه‌گذاری این شرکت در دومین اقتصاد بزرگ جهان به حساب می‌آید.
در قالب این پروژه که پیش‌بینی می‌شود در سال ۲۰۲۴ عملیاتی شود، یک پالایشگاه ترکیبی تاسیس می‌شود که در قالب آن ۳۰۰ هزار بشکه در روز مشتقات نفتی و ۵/۱ میلیون تن اتیلن در سال به بازار عرضه می‌شود. آرامکو قرار است تا ۲۱۰ هزار بشکه در روز نفت خام به این پالایشگاه عرضه کند. سرمایه‌گذاری مشابه دیگر آرامکو در چین خرید ۲۵ درصد از سهام شرکت پالایش و پتروشیمی فوجیان است که توسط سینوپک احداث شده است. این پالایشگاه در سال ۲۰۰۸ فعالیت خود را آغاز کرد و ۲۸۰ هزار بشکه در روز مشتقات نفتی و ۱/۱ میلیون تن اتیلن در سال تولید می‌کند. افزون بر این آرامکو در سال ۲۰۱۸ یادداشت تفاهمی با مقامات استان ژجیانگ برای سرمایه‌گذاری ۹ درصدی در شرکت پتروشیمی ژجیانگ امضا کرد که بزرگ‌ترین پالایشگاه چین با ظرفیت ۸۰۰ هزار بشکه در روز است. از آن زمان تاکنون هیچ پیشرفتی در این تفاهمنامه اعلام نشده است. با دقت در گستره و حجم قراردادهای شرکت‌های چینی چرخش چین از ایران به عربستان چندان جای تعجبی ندارد. در یک دهه اخیر که روابط چین و عربستان به شدت رو به توسعه رفته است روابط ایران و چین از منظر تجاری و سرمایه‌گذاری رو به قهقرا بوده است. چین نه تنها سرمایه‌گذاری در ایران صورت نداده بلکه تجارت عادی و محدود دو کشور را دچار مشکلات جدی کرده است.
توافق جدید عربستان و آذربایجان
فدراسیون اتاق‌های عربستان و آژانس توسعه تجارت شرکت‌های کوچک و متوسط آذربایجان از امضای توافقنامه‌ای برای ایجاد یک شورای تجاری مشترک عربستان و آذربایجان برای تقویت تجارت دو کشور و افزایش حجم تجارت و همکاری‌های سرمایه‌گذاری بین دو کشور خبر دادند. امضای این توافق همزمان با هفتمین نشست کمیته مشترک عربستان و آذربایجان در باکو پایتخت این کشور صورت گرفت. شورای تجاری مشترک فعالیت‌های تجاری و تبلیغاتی را در زمینه ارتقا و گسترش همکاری‌های تجاری و اقتصادی آذربایجان و عربستان با تمرکز بر اولویت‌های دستور کار همکاری‌های اقتصادی دو کشور سامان خواهد داد. همچنین بستری را برای بازرگانان عربستانی و آذربایجانی فراهم می‌کند تا فعالیت‌های خود را معرفی و ترویج و شراکت تجاری ایجاد کنند. شورای تجاری مشترک با گشایش زمینه‌های کیفی جدید برای همکاری‌های اقتصادی، تسهیل تعامل مستمر بین بخش‌های تجاری عربستان و آذربایجان، تلاش برای رفع چالش‌ها و موانع و همچنین تبادل اطلاعات در مورد بازارهای موجود و فرصت‌های سرمایه‌گذاری گسترش تجارت و سرمایه‌گذاری را دنبال خواهد کرد. مشارکت و ارائه توصیه‌هایی به مقامات ذیصلاح در دو کشور برای بهبود روابط اقتصادی، تشویق شرکت در نمایشگاه‌ها و انجمن‌ها و تبادل هیات‌های تجاری در دستور کار این شورا خواهد بود. در این توافقنامه تصریح شده است که شورای بازرگانی متشکل از نمایندگان صاحبان مشاغل سعودی و آذربایجانی علاقه‌مند به سرمایه‌گذاری و تجارت خواهد بود و این شورا جلسات دوره‌ای را در ریاض و باکو برگزار خواهد کرد تا در مورد فرصت‌های همکاری تجاری و سرمایه‌گذاری بین دو کشور بحث و گفت‌وگو صورت گیرد.
ترکیه در پی تجارتی فراتر از ۲۰ میلیارد دلار با عراق
رئیس شورای تجارت ترکیه و عراق اخیرا اعلام کرده است که کشورش و عراق در تلاش‌اند تا حجم مبادلات تجاری بین دو کشور را به بیش از ۲۰ میلیارد دلار افزایش دهند. در همین راستا هیاتی از سوی این شورا در تاریخ ۱۸ تا ۱۹ دسامبر برای بررسی راه‌های افزایش تجارت و سرمایه‌گذاری بین دو کشور به عراق سفر کردند.
این هیات در دیدار با مقامات عراقی بر اهمیت تسریع در مراحل صدور روادید، اطمینان از تردد آزاد کامیون‌های ترکیه و ترانزیت و دسترسی آسان به منابع مالی برای افزایش صادرات، تجارت و سرمایه‌گذاری بین دو کشور تاکید کردند. حجم مبادلات تجاری بین دو کشور در حال حاضر حدود ۲۰ میلیارد دلار است، در حالی که دو کشور برای افزایش بیش از آن تلاش می‌کنند.
آغاز مذاکرات تجارت آزاد امارات و اوکراین
امارات متحده عربی اخیرا اعلام کرد که مذاکرات خود را با اوکراین بر سر توافق تجارت آزاد بالقوه موسوم به توافقنامه مشارکت اقتصادی جامع (CEPA) در راستای آزادسازی گسترده‌تر روابط تجاری آغاز کرده است.
این مذاکرات در شرایطی آغاز می‌شود که اوکراین یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان گندم و غلات در جهان به دنبال راه‌هایی برای حمایت از اقتصاد آسیب‌دیده خود است، در حالی که امارات بـه دنبال تضمین امنیت غذایی خود است.
از منظر وزیر تجارت خارجی امارات، این توافق فرصت‌های جدید را برای صادرکنندگان سرمایه‌گذاران و تولیدکنندگان اماراتی فراهم می‌کند و همچنین دسترسی به بازارهای جدید در آسیا، آفریقا و خاورمیانه را برای تولیدات کشاورزی و صنعتی اوکراین می‌گشاید. در سال‌های قبل از همه‌گیری کرونا و حمله روسیه به اوکراین، تجارت بین امارات و اوکراین به طور پیوسته در حال افزایش بود.
پس از کاهش در سال ۲۰۲۰ ارقام تجارت در سال ۲۰۲۱ زمانی که تجارت غیرنفتی به کمی بیش از ۹۰۰ میلیون دلار رسید افزایش تقریبا ۲۹ درصدی نسبت به سال ۲۰۲۰ و ۱۲ درصدی نسبت به سال ۲۰۱۹ را نشان می‌دهد. صادرات غلات اوکراین به ویژه برای امارات متحده عربی که تلاش می‌کند امنیت غذایی خود را افزایش داده و زنجیره‌های تامین خود را متنوع کند، اهمیت دارد. امارات متحده عربی در حال حاضر یک مرکز تجاری منطقه‌ای و جهانی است و به دنبال تقویت جایگاه خود به عنوان یک مرکز جهانی مواد غذایی است. امنیت غذایی یکی از جنبه‌های مهم توافقنامه‌های مشارکت اقتصادی جامعی است که با سایر کشورها از جمله هند و اسرائیل منعقد شده است.
از دیگر سو اوکراین امارات متحده عربی را دروازه دسترسی به بازار بسیاری از کشورهای خاورمیانه و آفریقا می‌داند که محصولات کشاورزی اوکراین برای اقتصاد آنها بسیار مهم است. قبل از جنگ، اوکراین قراردادها و تفاهمنامه‌هایی به ارزش میلیاردها دلار با امارات امضا کرده بود.
جنگ در اوکراین عرضه جهانی غذا را مختل کرده و به افزایش تورم برای کالاهای ضروری کمک کرده است.
منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا به ویژه در معرض این تحولات قرار گرفته است زیرا کشورهای این منطقه بزرگ‌ترین واردکنندگان غلات روسیه و اوکراین هستند. در پرتو نقش امارات متحده عربی به عنوان مرکزی برای بازارهای دیگر در خاورمیانه و شمال آفریقا، این توافق احتمالا منافع اقتصادی قابل توجهی را برای سایر کشورهای منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا و فراتر از آن به همراه خواهد داشت.
کارآفرینان مصری و چینی در پی توسعه روابط
اخیرا مصر و چین انجمن کارآفرینان مصری-چینی را برای تشویق سرمایه‌گذاری چینی‌ها در قاهره مصر ایجاد کرده‌اند. انجمن جدید به طور رسمی در مراسمی که اخیرا در پایتخت مصر با حضور مقامات و بازرگانان مصری و چینی از جمله وزیر دارایی مصر برگزار شد، تاسیس شد. این اولین انجمن در نوع خـود در مصر است. از منظر وزیر دارایی مصر با توجه به شهرت خوبی که شرکت‌های چینی فعال در مصر از آن برخوردار هستند، این کشور مشتاقانه منتظر رفع هرگونه مانعی است که برای به حداکثر رساندن سرمایه‌گذاری این شرکت‌ها ممکن است ایجاد شود. او تاکید کرده که مصر درهای خود را به روی سرمایه‌گذاری‌های چینی باز می‌کند که طی ۱۰ سال گذشته افزایش چشمگیری داشته است. او افزود که سرمایه‌گذاری چینی‌ها به ایجاد ۲۴ هزار فرصت شغلی در مصر کمک کرد. این مقام مصری اشاره کرده است که این کشور قصد دارد اوراق قرضه یوآن چین به ارزش ۵۰۰ میلیون دلار در بازار چین منتشر کند. روابط مصر و چین از زمان به قدرت رسیدن عبد الفتاح السیسی رئیس‌جمهوری این کشور هفت بار از پکن بازدید کرده و هشت بار با همتای چینی خود شی جین پینگ ملاقات کرده است. این دو رهبر در سال ۲۰۱۴ توافقنامه مشارکت راهبردی مصر و چین را امضا کرده بودند و مصر از زمان آغاز به کار مگاپروژه ابریشم در آن مشارکت داشته است. براساس داده‌های وزارت دارایی مصر، حجم واردات مصر از چین در ۱۰ ماهه اول سال ۲۰۲۲ به ۱۲/۱ میلیارد دلار رسیده است، در حالی که صادرات مصر به چین در مدت مشابه به ارزش ۳۸۵ میلیون دلار بوده است. حجم تجارت بین چین و مصر در سال ۲۰۲۱ به ۹۸/۱۹ میلیارد دلار رسید که نسبت به مدت مشابه سال قبل ۳/۳۷ درصد افزایش داشت. انجمن تازه تاسیس به عنوان سکوی پرتاب برای سرمایه‌گذاران چینی در خاورمیانه و آفریقا در چارچوب طرح کمربند و جاده عمل خواهد کرد. چین به دنبال بهره‌مندی از مزیت‌های بزرگ بازار عظیم مصر است که شامل بیش از ۱۰۰ میلیون مصرف‌کننده و همچنین موقعیت مصر به عنوان قطب تجارت در خاورمیانه و آفریقا است. مصر می‌خواهد حلقه ارتباطی بین چین و سایر کشورها باشد. عمرو موسی وزیر خارجه سابق مصر و دبیر کل اتحادیه کشورهای عربی ریاست هیات امنای انجمن تازه‌تاسیس را بر عهده خواهد داشت. موسی در این مراسم با بیان لزوم هدایت سرمایه‌گذاری‌های چینی گفت: پروژه کمربند و جاده بین چین و کشورهای عربی ایده همکاری را از تفکر اقتصادی استعماری به تعاونی تبدیل کرده و می‌تواند از حرکت رو به جلو مصر و چین با توسعه کانال سوئز، ایجاد صنایع مشترک و صادرات محصولات به بازار آفریقا حمایت کند. نظرسنجی انجام‌شده توسط موسسه واشنگتن در ماه سپتامبر نشان داد که بیش از نیمی از جمعیت مصر به روابط کشور خود با چین اهمیتی بیش از روابط با ایالات متحده می‌دهند. در این نظرسنجی ۴۷ درصد از مصری‌ها با این جمله موافق بودند که این روزها ما نمی‌توانیم به ایالات متحده تکیه کنیم. بنابراین ما باید به روسیه یا چین به عنوان شریک روی بیاوریم. نزدیکی مصـر با چین بـه قاهره این فرصت را می‌دهد که به گروه بریکس بپیوندد و از منافع آن بهره‌مند شود.
سرمایه‌گذاری ۲۱۴ میلیارد دلاری چین
در زیرساخت‌ها
مقامات مالی چین اخیرا اعلام کردند که این کشور تا پایان نوامبر ۲۰۲۲، ۱۰۶ پروژه بزرگ را با سرمایه‌گذاری حدود ۵/۱ تریلیون یوآن (حدود ۹/۲۱۴ میلیارد دلار آمریکا) تصویب کرده است. کمیسیون توسعه و اصلاحات ملی در بیانیه‌ای اعلام کرد تا پایان ماه نوامبر بیش از ۲۷۰۰ پروژه که توسط ابزارهای مالی مبتنی بر سیاست و توسعه کشور تامین مالی شده‌اند همگی روند اجرایی را آغاز کرده‌اند. مجموع سرمایه‌گذاری سالانه به ارزش ۶۴۰ میلیارد یوآن از بودجه دولت مرکزی همگی تخصیص یافته است و نرخ پروژه‌های در حال ساخت به بالاترین سطح در نزدیک به پنج سال گذشته رسیده است. از منظر کمیسیون ملی توسعه و اصلاحات استفاده از ابزارهای مالی توسعه‌ای، پیشبرد پروژه‌های زیربنایی را تسریع خواهد بخشید. کمیسیون اعلام کرده است که انتظار دارد رشد اقتصادی چین با کاهش محدودیت‌های کرونایی و افزایش اجرای پروژه‌ها سرعت بیشتری بیابد.

کشورهای بدهکار خاورمیانه
بانک جهانی اخیرا آخرین گزارش سالانه بدهی خارجی پایان سال خود را منتشر کرد. در این گزارش آمده است که بدهی مصر، ایران و ترکیه در سال گذشته به میزان قابل توجهی افزایش یافته است. براساس گزارش بانک جهانی بدهی کشورهای خاورمیانه را به تفکیک به صورت ذیل می‌توان دسته‌بندی کرد:
ترکیه: بدهی خارجی ترکیه در سال ۲۰۲۲، ۵/۴۳۵ میلیارد دلار بوده که نسبت به ۲/۴۴۱ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۰ کاهش داشته است. در ماه ژوئن آژانس رتبه‌بندی اعتباری گزارش داد که ترکیه به دلیـل بدهی‌های بالا و مشکلات اقتصادی در برابر بحران نقدینگی آسیب‌پذیر است. تورم بسیار بالا معضلی اساسی است.
مصر: بدهی خارجی مصر در ۲۰۲۲ به ۳/۱۴۳ میلیارد دلار رسید که نسبت به ۸/۱۲۹ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۰ افزایش یافت. مصر بسیاری از پول‌های قرض گرفته شده خود را صرف زیر‌ساخت‌ها کرده است. برخی از تحلیلگران معتقدند مصر پتانسیل بالایی برای بازپرداخت بدهی خود دارد. اردن: بدهی اردن در سال ۲۰۲۲ بالغ بر ۴۱/۸ میلیارد دلار بود که از ۳۸ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۰ بیشتر بود. علاوه بر وام‌های خارجی اردن به طور منظم از همسایگان ثروتمند خود در خلیج فارس کمک‌های اقتصادی دریافت می‌کند تا به بودجه خود تزریق کند. درآمد گردشگری اردن در حال افزایش است و می‌تواند به این کشور در بازپرداخت وام‌ها کمک کند. لبنان: بدهی لبنان در سال ۲۰۲۲، ۶۶/۹ میلیارد دلار بود که نسبت به ۶۸/۹ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۰ کاهش داشت. لبنان در بحبوحه بحران اقتصادی ویرانگر قرار دارد. علیرغم کاهش اندک بدهی بسیاری از نهادها تمایلی به وام دادن به لبنان تا زمانی که اصلاحات حکومتی و مبارزه با فساد را اجرا نکند، ندارند. عراق: بدهی خارجی عراق در پایان سال ۲۰۲۱، ۳/۲۵ دلار بود در سال ۲۰۲۰ بدهی عراق ۳/۲۶ دلار بود که نشان‌دهنده کاهش است. ایران: از منظر بانک جهانی بدهی خارجـی ایــران بـه ۴/۱۰ میلیارد دلار رسید. این تقریبا دو برابر ۴/۵ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۰ است. اما برخی رسانه‌ها گزارش داده‌اند که بدهی خارجی ایران در حال کاهش است. سوریه: بدهی خارجی سوریه در پایان سال ۲۰۲۱ به ۵ میلیارد دلار رسید که نسبت به ۸/۴ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۰ افزایش یافته است. اقتصاد سوریه به دلیل ادامه جنگ داخلی در حال فروپاشی است. افزون بر این تحریم‌های آمریکا و اروپا علیه این کشور به اقتصاد و غیرنظامیان آسیب می‌رساند.
یمن: بدهی کشور جنگ‌زده یمن در سال ۲۰۲۲، ۶/۷ میلیارد دلار بود که از ۱/۷ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۰ بیشتر بود.