کشف سیاه

اشکان نظام‌آبادی
وزیر نفت روز گذشته از جزئیات اکتشاف لایه نفتی جدید با نام لایه نفتی نام‌آوران در استان خوزستان‌ رونمایی کرد. اگرچه این خبر به ظاهر دلگرم‌کننده است اما به راستی کشف این میدان نفتی چه تاثیری بر وضعیت اقتصاد ایران و زندگی مردم خواهد گذاشت؟
از اواسط سال ۲۰۱۸ تا اواخر سال جاری میلادی صادرات ایران از بیش از ۵/۲ میلیون به کمتر از نیم میلیون رسیده است، حتی کمتر از زمان جنگ ایران و عراق. این در حالی است که از توافق ایران و کشورهای ۱+۵، تنها آمریکا از این توافق خارج شده است. نگاهی گذرا به اتفاقات دو سال اخیر‌، امضای برجام و پسا‌برجام نشان می‌دهد روابط سیاسی و بین‌المللی از چه اهمیتی برخوردار است و چه میزان بر اقتصاد و مهم‌ترین صنعت کشور و منبع اصلی درآمدهای دولت تاثیرگذار است.بررسی روند سهم انرژی‌های مختلف در جهان از سال‌های دور تا پیش‌بینی‌های آتی نشان می‌دهد ارزش نفت از سال‌های ۲۰۱۰ که اوج مصرف و قیمت آن بود رفته‌رفته کاهش یافته است.
در سال ۲۰۱۰ نزدیک به ۹۰ درصد سبد انرژی جهان از نفت، زغال‌سنگ و گاز تامین می‌شد، این در حالی است که در پیش‌بینی‌های سال ۲۰۵۰ زغال‌سنگ جایگاهی نداشته و سهم نفت و گاز به ۳۳ درصد خواهد رسید و انرژی‌های پاک همچون انرژی‌های خورشیدی و بادی در کنار منابع برق‌آبی، زمین‌گرمایی‌ و بایوسوخت سهم آنها را پر می‌کنند به طوری که با پیشرفت دانش و فناوری، هزینه تمام‌شده انرژی‌های پاک با سرعت غیرقابل باوری در حال کاهش است و هر روز شاهد پروتکل‌ها و قطعنامه‌های بین‌المللی در راستای کاهش آلودگی‌ در بخش‌های مختلف هستیم‌ مانند گرم شدن کره زمین در اثر سوختن نفت و گاز و آلودگی‌های محیط‌زیستی غیرقابل جبران و سهمگین نظیر فاجعه خلیج مکزیک.
از سویی بهای نفت که در بیشترین رکورد تاریخی که در حوالی سال‌های ۲۰۱۰ و همزمان با بیشینه مصرف نفت به بشکه‌ای ۱۳۰ دلار رسید، با ظهور شیل آمریکای شمالی به کمتر از بشکه‌ای ۶۰ دلار رسیده است. این رخداد به خوبی نشان می‌دهد اتکا به ذخایر نفت و گاز بدون داشتن هدف، برنامه‌ و آینده‌نگری طرز فکری مطلقا اشتباه است. در حقیقت منابع نفت و گاز با پیشرفت علم و فناوری و دستاورد کشورهای پیشرفته در حوزه انرژی‌های پاک همچون گذشته قابل اعتماد نیستند، اگرچه همچنان تا سال‌های سال در سبد انرژی جهان حضوری پررنگ دارند.بررسی اتفاقات منطقه‌ای نیز نشان می‌دهد کشورهای صاحب ذخایر نفت و گاز نظیر عربستان به عنوان دارنده بیشترین ذخایر نفت دنیا در‌صدد فروش سهام شرکت آرامکو هستند. این اقدام جدا از جنبه‌های مختلف سیاسی و تبلیغاتی، زنگ خطری است برای دیگر کشورهای نفتی. در حقیقت سعودی‌ها نیز در پیش‌بینی‌های آینده انرژی جهان جایگاه نفت و گاز را کمرنگ‌تر از گذشته می‌بینند و در تلاش‌اند تا در بهترین زمان ممکن بخشی از آن را با قیمتی خوب به فروش بگذارند. از سوی دیگر درآمدهای آن را در حوزه انرژی‌های تجدیدپذیر همچون انرژی خورشیدی برای آینده سرمایه‌گذاری می‌کنند.همچنان موضوع تامل‌برانگیز این است که چه بر سر صادرات نفت کشور آمده است؟ به راستی در سال ۲۰۵۰ قیمت هر بشکه نفت ۵۰ دلار خواهد بود؟ از سویی خطر بزرگی که صنعت نفت ایران را تهدید می‌کند، تبدیل شدن ایران به کشوری است که بیشترین ذخایر نفت و گازی غیر‌استحصال‌شده در سال ۲۰۵۰ را داشته باشد.بنابراین بهتر است که نگاه دولتمردان بیشتر به زنگ خطری که پیش از این به صدا درآمده معطوف شود و صرفا از اکتشاف لایه‌ای جدید خرسند و شاد نباشند.اما نکته قابل تامل دیگر از سخنان وزیر نفت که ضریب بازیافت از این لایه نفتی جدید را ۱۰ درصد اعلام کردند. اگرچه بپذیریم این عدد بر اساس یک تقریب مهندسی به دست آمده، اما این سوال مطرح می‌شود که ضریب بازیافت در مخازن بنگستان، منصوری و آب‌تیمور چقدر است؟ بیش از ۴۰ سال از تولید قطره‌ای از این مخزن در میادین نام‌برده شده می‌گذرد، چرا عزمی جدی برای افزایش بازیافت از این مخازن به کار گرفته نشده است.مسوولان کلان کشور باید بپذیرند‌ عدم دسترسی به دانش و فناوری روز دنیا و همچنین عدم سرمایه‌گذاری خارجی در شرایطی برد- برد در حوزه نفت و گاز ایران، ممکن است ایران را به کشوری تبدیل کند که سال‌ها بعد به بزرگ‌ترین حسرت تاریخ بدل شود و ذخایری انبوه در دل خاک به جا مانده باشد و آن روز فقط دریغ و حسرتش برای نسل‌های بعد باقی می‌ماند. در کشوری که برای اولین بار در خاورمیانه نفت در مسجد‌سلیمان فواره زد، بزرگ‌ترین ذخایر نفت و گاز مدفون شده باقی مانده است آن هم در روزگاری که کشورهای عربی همسایه در حال سرمایه‌گذاری درآمدهای حاصل از فروش نفت و گاز و فرآورده‌های پالایشگاهی و پتروشیمی خود برای نسل‌های آینده خود هستند.