آثار تاریخی ایران در مسیر چین

نادر نینوایی- محمدرضا عارف، معاون اول رییس‌جمهور، چهارشنبه بیست‌وششم دی‌ماه تصویب‌نامه‌ای در خصوص مجوز خروج موقت ۱۵۱قلم از آثار فرهنگی- تاریخی برای برگزاری نمایشگاهی شش‌ماهه در کشور چین را صادر کرد.
پیش از این و در دی‌ماه سال۱۴۰۲ نیز ۲۱۱ شی تاریخی ایران به چین فرستاده شد تا از ۲۱ دی‌ماه به مدت سه‌ماه در شهر پکن به نمایش گذاشته شود. با تمدیدهای انجام‌شده اما در نهایت قرار شد که نمایش این آثار در چین یک‌ساله شود و بر این اساس باید همین روزها شاهد بازگشت این اشیا به کشور باشیم.
طولانی‌شدن مدت نمایش آثار موزه‌ای ایران در چین از یک‌سو و مصوبه اخیر برای انتقال ۱۵۱شی تاریخی از سوی دیگر، موجب شده که نگرانی‌هایی در خصوص نحوه بازگشت این آثار در اذهان عمومی شکل بگیرد.
آنطورکه یکی از کارشناسان موزه‌داری به «جهان‌صنعت» گفته اما نمایش آثار موزه‌ای در کشورهای دیگر امری رایج بوده و چین به جز ایران در این چند ساله نمایشگاه‌هایی را نیز برای نمایش آثار تاریخی عربستان سعودی و مصر برگزار کرده است. با این تفاسیر احتمال از دست رفتن آثار موزه‌ای ایران مطرح نیست و هیچ‌گاه موزه‌های چین با بدعهدی و مسترد نکردن آثار موزه‌ای، اعتبار خود را در عرصه بین‌المللی خدشه‌دار نمی‌کنند.
برگزاری این سبک نمایشگاه‌ها برای نمایش آثار تاریخی به مردمان کشورهای دیگر، بیشتر با هدف آشنایی بیشتر جهانیان با تاریخ و فرهنگ کشور مبدا و البته با هدف بازاریابی برای جذب گردشگر انجام می‌شود. با این وجود یکی از راهنمایان گردشگری فعال در حوزه تورهای ورودی به «جهان‌صنعت» گفته تا زمانی که مشکلات دیپلماتیک ایران برطرف نشده و برای مساله ایران‌هراسی چاره‌اندیشی نشود، صرف برگزاری نمایشگاه آثار تاریخی با هدف جذب گردشگر، محلی ار اعراب نداشته و سودی عاید صنعت گردشگری ایران نخواهد کرد.
رایج بودن انتقال‌های موزه‌ای
رضا دبیری‌نژاد، رییس موزه ملی ملک و پژوهشگر حوزه موزه‌داری در مورد نقدهایی که در خصوص دستور دولت برای انتقال شش‌ماهه ۱۵۱شی تاریخی ایران به چین و نمایش آنها در قالب نمایشگاه مطرح شده است، به «جهان‌صنعت» گفت: وقتی این جریان در هیات دولت مصوب می‌شود به معنای آن است که تمام مراحل قانونی آن طی شده است چراکه هیات دولت بالاترین مرجع تصمیم‌گیری است. در ثانی باید به رتبه‌بندی اشیا نیز نظر داشت و نمی‌توان همه اشیای تاریخی را یکدست حساب کرد و این اشیا می‌توانند در رتبه‌های درجه یک، دو و سه دسته‌بندی شوند. باتوجه به اینکه معاون اول رییس‌جمهور این دستور را داده، فکر نمی‌کنم به رتبه‌بندی‌ها توجه نشده باشد.
وی افزود: باید در نظر داشت که پیش از این انتقال موقت آثاری را به اروپا نیز داشته‌ایم و در کل نمایش آثار موزه‌ای یک کشور در سایر کشورها، مساله‌ای عجیب و دور از ذهن نیست. موزه لوور رسما اعلام کرده که در طول سال جاری میلادی، چندین نمایشگاه در شهرها و موزه‌های مختلف خواهد داشت. شاید از آنجایی که چنین رویدادهایی در ایران کم بوده، این مساله برای ما عجیب قلمداد می‌شود.
مسائل و مشکلات بیمه‌ای در مسیر انتقال
یکی از چالش‌هایی که درمورد انتقال اشیای تاریخی همواره مطرح بوده، مساله نحوه بیمه کردن، انتقال و در نهایت بازگشت اشیای تاریخی است. در ماجرای الواح هخامنشی که سال‌هاست در آمریکا باقی مانده‌اند و بازگشت آنها با روندی آهسته صورت می‌گیرد، شاهد آن بوده‌ایم که شرکت‌های بیمه‌ای بین‌المللی به‌سبب تحریم‌ها، حاضر به بیمه کردن این الواح نیستند و همین امر انتقال آنها به داخل کشور را با مشکلاتی مواجه کرده است.
دبیری‌نژاد، مدیر موزه ملی ملک و فعال حوزه موزه‌داری اما معتقد است که در خصوص انتقال موقت اشیای تاریخی به چین، این طیف از مشکلات مطرح نیست. وی در این خصوص اظهار کرد: باید در نظر داشت که مراودات ایران با چین به کل متفاوت است و شرکت‌های چینی تقبل بیمه و هزینه‌های انتقال این آثار را کرده‌اند. من شخصا به چین رفته و نمایشگاه «شکوه ایران باستان» در شانگهای را دیده‌ام و باید بگویم که همزمان با نمایش آثار موزه‌‌ای ایران در چین، نمایشگاه مصر هم در موزه شانگهای برپا بود. حجم بازدیدکنندگان هردو نمایشگاه نیز قابل‌توجه بود و البته بازدید از نمایشگاه آثار موزه‌های ایرانی به شکلی بود که حتی جای سوزن انداختن هم نبود.
این فعال حوزه موزه‌داری خاطرنشان کرد: در سطح شهر شانگهای هم که با مردم صحبت می‌کردیم، همه از برگزاری نمایشگاه برای نمایش آثار موزه‌ای ایران مطلع بودند. به نظرم برگزاری نمایشگاه پیشین دستاورد مطلوبی برای ایران داشته است. به هر روی چینی‌ها یکی از جوامعی هستند که می‌توان در زمینه جذب گردشگر روی آنها حساب کرد. از سوی دیگر سفارش و توصیه‌ای که دولت چین برای تبادلات بین موزه‌ای کرده، بر این مبناست که موزه‌های کشور خود را موظف به همکاری با موزه‌های ایران کرده‌اند و در ماه‌های گذشته هم چند هیات موزه‌ای از چین به ایران آمده و رفته‌اند و خواستار سرمایه‌گذاری در موزه‌های ایران و برقراری مراودات هستند. در نهایت به نظرم باید بپذیریم که این نوع فعالیت‌ها لازم است و جای نگرانی هم وجود ندارد و دستاوردهای برگزاری چنین رویدادهایی، بیش از نگرانی‌های آن است.
رعایت شدن فرآیندهای موزه‌ای
دبیری‌نژاد ضمن تاکید بر لزوم رعایت‌شدن فرآیندهای موزه‌ای در انتقال موقت آثار تاریخی ایران به چین گفت: یادمان باشد که در طول فرآیند انتقال موقت آثار، حتما فرآیندهای امین اموالی، ملاحظات وزارت دارایی و قوانین موزه‌ای طی شده است. وقتی مراجع ذی‌صلاح چند وزارتخانه و نهاد و سازمان همه اجازه انتقال را داده‌اند، باید پذیرفت که مسیرهای قانونی برای انجام این رویداد دیده شده است.
وی افزود: نمایشگاه قبلی هم منجر به آن شد که اشیای تاریخی ایران در چند شهر چین به نمایش درآید و الان هم زمان بازگشت آنها به سر رسیده و به زودی مسترد می‌شوند و احتمالا انتقال اشیای جدید هم جهت جایگزینی انجام می‌گیرد. در نهایت باید بگویم تصور می‌کنم در شرایط کنونی، شدیدا به دیپلماسی موزه‌ای نیاز داریم و به نظرم نباید ظرفیت‌های رویدادهای اینچنینی را از دست بدهیم و می‌توانیم با تکیه بر میراث فرهنگی، جامعه جهانی را به سوی خودمان جلب کنیم.
لزوم تامین پیش‌شرط‌ها
برای آنکه بتوان از ظرفیت برگزاری نمایشگاه آثار موزه‌ای ایران در چین و کشورهای دیگر بهره برد و شرایط را برای جذب گردشگر مهیا کرد، لازم است که پیش‌شرط‌هایی تامین شوند.
مهسا مطهر، عضو کانون انجمن‌های صنفی راهنمایان گردشگری، در این خصوص به «جهان‌صنعت» گفت: باید توجه داشت مساله اصلی که باعث نیامدن گردشگران به ایران می‌شود، مشکل دیپلماسی، نداشتن احساس امنیت یا احساس خطر از بروز جنگ و مواردی از این دست است. وی افزود: به نظرم پیش از آنکه به فکر بازاریابی از طریق برگزاری نمایشگاه در چین باشیم، باید برای ایجاد بازار برنامه‌ریزی کنیم. مهم‌ترین نکته در مسیر جذب گردشگر، احساس امنیت گردشگر برای سفر کردن به یک مقصد است اما در خصوص ایران این احساس امنیت وجود ندارد. به نظرم تا زمانی که دیپلماسی کشور درست نشود و تا زمانی که گردشگر احساس نکند که این آسمان و این کشور ثبات امنیت دارد و سایه جنگ بر آن هست، گردشگر به کشورمان نمی‌آید. این راهنمای تورهای ورودی، در مورد اثرات برگزاری نمایشگاه قبلی در زمینه جذب گردشگر از چین گفت: آنچه واضح است الان چینی‌های زیادی برای بازدید از ایران نمی‌آیند. از بهار۱۴۰۱ روند حضور گردشگران اروپایی در ایران با ریزش مواجه شد؛ پس از آن تعداد ورود گردشگران چینی و روسی برای مدتی افزایش یافت اما در شرایط کنونی چینی‌ها و روسی‌ها هم چندان به ایران سفر نمی‌کنند.
آثار مثبت برگزاری نمایشگاه
آرش نورآقایی، راهنمای تورهای فرهنگی و عضو انجمن صنفی راهنمایان گردشگری استان تهران در مورد نمایش آثار موزه‌های ایران در چین و آثار و پیامدهای آن به «جهان‌صنعت» گفت: به هر روی برگزاری نمایشگاه‌های آثارموزه‌ای چه در کشور خودمان و چه در کشورهای دیگر، حکم نوعی تبلیغ را دارد. اینکه نمایشگاهی در کشور دیگر برگزار شده یا مطبوعات آن کشور در مورد تاریخ ایران مطالبی را ذکر کنند، می‌تواند یک تبلیغ مثبت محسوب شود. به هر صورت وقتی مردم چین به نمایشگاهی مراجعه کرده و آثار تاریخی کشور دیگر را مشاهده کنند، ممکن است نسبت‌به بازدید از آن کشور تحریک شوند.
این مدرس دوره‌های آموزشی راهنمایان گردشگری افزود: به‌نظرم برگزاری چنین نمایشگاه‌هایی در صورتی که با ارایه محتواهای صحیح و ملاحظات مربوطه همراه باشد، می‌تواند اثرگذار باشد. با این همه باید نحوه نمایش، چگونگی تبلیغات، چگونگی تولید محتوا، اتفاقات سیاسی و مواردی دیگر را نیز در مسیر جذب گردشگر در نظر داشت.
جمع‌بندی
بدیهی است که اصل برگزاری نمایشگاه‌های بین‌المللی برای نمایش آثار تاریخی و موزه‌ای امری رایج در جهان است. صدالبته که در صورت وجود برنامه‌ریزی مناسب برگزاری نمایشگاه می‌تواند موجب آشناسازی مردم کشور میزبان، با فرهنگ و تاریخ کشور مبدا شود. با این همه باید در نظر داشت که در مرحله نخست حفاظت از آثار تاریخی در زمان انتقال و زمانبندی دقیق برای مدت زمان نمایش آثار باید مورد توجه باشد.
در مرحله دوم نیز باید توجه داشت که مفید بودن نمایش آثار موزه‌ای در کشورهای دیگر، نیازمند رعایت پیش‌شرط‌هایی است که بدون رعایت آنها صرف نمایش آثار تاریخی ایران در کشورهای دیگر، نمی‌تواند در زمینه جذب گردشگر سودمند واقع شود.
برقراری روابط دیپلماتیک مطلوب در عرصه جهانی، رفع تحریم‌های مالی و خطوط هوایی و برداشته شدن هشدارهای سفر به ایران و رفع ایران‌هراسی، از جمله پیش‌شرط‌هایی است که باید پیش از برگزاری نمایشگاه جهت معرفی تمدن ایرانی در کشورهای دیگر، مدنظر قرار گیرد. بدیهی است که برگزاری صرف نمایشگاه در کشورهای خارجی بدون تامین این پیش‌شرط‌ها حکم آب در ‌هاون کوبیدن را خواهد داشت و آورده‌ای را نصیب صنعت گردشگری ایران نمی‌کند.