آزمون سخت دولت

پس از شیوع ویروس کرونا در سال ۲۰۱۹ اقتصاد جهان وارد رکود شد. روابط اجتماعی و محیط‌های کسب‌وکار محدود و معیشت بسیاری از مردم جهان با مشکل مواجه شد. در این میان و با نبود دارویی موثر علیه این بیماری، تولید واکسن یکی‌ از راه‌حل‌های مورد توجه دولت‌ها برای خروج از وضعیت بحرانی کنونی است. اما تولید واکسن هم توسط شرکت‌های بزرگ خارجی و هم شرکت‌های داخلی با چالش‌هایی همراه است که تزریق عمومی آن را در کوتاه‌مدت با ابهام مواجه می‌کند.
بر اساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، برای ساخت یک واکسن ‌باید مراحلی طی شود (چهار مرحله) تا مجوز مصرف عمومی برای آن صادر شود. هدف از این مراحل که بین یک تا چهار سال زمان می‌برد، اثبات «ایمنی»، «کارایی» و «اثربخشی» واکسن است. واکسن‌های موجود در بازار جهانی برای کرونا آزمون ایمنی و اثربخشی خود را صرفا در جمعیت‌های محدود و کنترل شده و آن هم در کوتاه‌مدت اثبات کرده‌اند و تاییدیه‌هایی که برای آنها صادر شده به صورت اورژانسی بوده است.
براساس این گزارش چهار الگوی اصلی در ساخت واکسن کرونا در دنیا «بر پایه‌ ویروس کامل»، «بر پایه پروتئین»، «بر پایه ناقل ویروسی» و «بر پایه اسید نوکلوئیک» (DNA/RNA) وجود دارد. در مورد دو روش اول یعنی روش «بر پایه ویروس کامل» و روش «بر پایه پروتئین» نگرانی در مورد عوارض جانبی وجود ندارد زیرا این روش‌ها تجربه شده و رایج‌تر هستند. در مورد روش ناقل ویروسی نیز از نظر بروز عوارض جانبی نگرانی جدی‌ای وجود ندارد اما هنوز در جمعیت گسترده مورد استفاده قرار نگرفته است. اما روش چهارم یعنی روش اسیدنوکلوئیک
(DNA/RNA) به لحاظ فناوری جدیدتر از بقیه است و از این جهت ممکن است دارای عوارض ناشناخته باشد و به همین دلیل نگرانی‌هایی در مورد آن وجود دارد. در تاریخ معاصر موارد فراوانی از داروها و واکسن‌ها بوده که پس از ورود به بازار و استفاده در جمعیت گسترده، عوارض جبران‌ناپذیری را از خود نشان داده است. «تالیدوماید» یکی از تراژدی‌های غمبار بشر است که به‌دلیل سهل‌انگاری در مطالعات ایمنی دارو به‌وقوع پیوست. این دارو که تاییدیه‌های لازم جهت درمان تهوع صبحگاهی مادران باردار را گرفته بود و توسط پزشکان تجویز می‌شد، موجب تولد نوزادانی شد که دچار نقص در رشد دست و پا شده بودند. بنابراین با توجه به اینکه همه واکسن‌ها هنوز ایمنی خود را در جمعیت‌های گسترده و در بلند‌مدت اثبات نکرده‌اند، ‌باید نسبت به استفاده عمومی از این واکسن‌ها با احتیاط کافی اقدام شود. واکسن‌های mRNA به‌دلیل اینکه اولین‌بار است که در انسان استفاده می‌شوند حساسیت‌های بیشتری را می‌طلبند. در بین واکسن‌های تولید شده برای پیشگیری از کرونا، واکسن‌ «فایزر» و «مودرنا» برپایه الگوی mRNA ساخته شده‌اند و سابقه قبلی در استفاده انسانی نداشته و نگرانی‌هایی بابت عوارض بلند‌مدت آنها در بدن انسان مطرح است. به‌علاوه واکسن «فایزر» نیاز به نگهداری در دماهای منفی هفتاد درجه دارد که همین موضوع موجب می‌شود تا استفاده و حمل‌ونقل آن توسط بسیاری از کشورها با محدودیت مواجه شود.
در نیمه اول سال ۲۰۲۱ همه شرکت‌های تولیدکننده واکسن کرونا با الگوهای مختلف، حدود ۱۹ میلیارد دوز واکسن کرونا در دنیا تولید خواهند کرد. بنابراین تا چند ماه آینده واکسن‌های متنوعی در بازار به وفور یافت خواهد شد، اما مساله این است که کدام یک از این واکسن‌ها ایمن‌تر و دارای اثربخشی بهتری است و تزریق گسترده آن ریسک کمتری خواهد داشت؟ پاسخ به این مساله مستلزم گذر زمان و بررسی دقیق ابعاد علمی، سیاسی و تاریخی موضوع و همچنین سابقه کشور و شرکت سازنده در موقعیت‌های مشابه است.
در مورد واکسن‌های ایرانی تاکنون دو واکسن به مرحله مطالعات انسانی رسیده‌اند، یکی واکسن شفا فارمد تحت نظارت ستاد اجرایی فرمان امام (ره) و یکی واکسن انستیتو پاستور که با همکاری کشور کوبا در حال توسعه است. چنانچه در تولید این واکسن براساس مفاد قرارداد عمل شود و طرف ایرانی بتواند در تولید و توسعه آن نقش نظارتی داشته باشد و این نقش را به‌خوبی ایفا کند با توجه به اینکه طرف ایرانی در توسعه و تولید آن نقش نظارتی دارد، می‌تواند واکسن قابل اعتمادی باشد. ایران و کوبا بیش از دو دهه است که سابقه همکاری در بیوتکنولوژی و پزشکی دارند. به عنوان مثال تولید واکسن هپاتیت بی ‌در ایران محصول همین همکاری مشترک است.
براساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس شرکت‌های داروسازی چندملیتی سوابق فراوانی در تخلفات دارویی دارند. براساس اطلاعات وب‌سایت رسمی وزارت دادگستری آمریکا، شرکت داروسازی «فایزر» در سابقه خود بیشترین جریمه به‌علت تخلفات دارویی را به نام خود ثبت کرده است. در سیستم قضایی آمریکا برای این شرکت تاکنون ۷۴ مورد محکومیت قطعی بابت «به خطر انداختن سلامت جامعه»، «پنهانکاری در اثربخشی محصولات» و «فریبکاری» ثبت شده است. فایزر از سال ۲۰۰۰ میلادی تاکنون با بیش از چهار میلیارد و۷۱۲ میلیون دلار جریمه روبه‌رو شده است. شرکت آسترازنکا که شرکتی انگلیسی است نیز تخلفات متعددی در پرونده کاری خود دارد و از سال ۲۰۰۰ تاکنون ۲۱ مورد تخلف دارویی برای این شرکت ثبت شده که مجموع جریمه‌های آن از این بابت به بیش از یک میلیارد و ۱۴۰ میلیون دلار می‌رسد. همچنین یکی از جنجالی‌ترین رویدادهای حوزه سلامت دنیا در چند سال اخیر به ماجرای ورود خون‌های آلوده به ویروس ایدز از کشور فرانسه به سایر کشورها از جمله ایران برمی‌گردد. «انستیتو مریو» فرانسه فاکتورهای انعقادی آلوده را که برای درمان بیماران هموفیلی کاربرد دارد تولید کرده و به کشورهای دیگر صادر می‌کرد. مطابق آمار، قربانیان این فرآورده‌های خونی آلوده به ویروس ایدز در ایران حدود ۲۵۰ نفر بودند که اکثرا از بیماری هموفیلی رنج می‌بردند و فرانسه نیز به‌خاطر فروش این داروهای آلوده و خسارتی که به شهروندان ایرانی زده بود هرگز به ایران غرامتی پرداخت نکرد. به‌علاوه آمریکا با ایجاد موانع مالی بارها از ورود اقلام پزشکی و دارویی ضروری به ایران جلوگیری کرده و دسترسی مردم به دارو و تجهیزات پزشکی را دچار مشکل کرده است. در نهایت راهبرد موثر برای خرید یا ساخت واکسن در ایران بدین نحو پیشنهاد شد که تا عوارض ناشی از تزریق واکسن‌ها و مقایسه بین آنها به‌طور کامل مشخص نشود، تزریق عمومی هیچ نوع واکسنی در دستور کار قرار نگیرد همچنین واکسن‌های طراحی شده بر پایه mRNA به‌دلیل بالا بودن قیمت آنها نسبت به سایر واکسن‌ها، جدید بودن تکنولوژی و ناشناخته بودن عوارض بلندمدت آنها و نگهداری در دمای منفی بیست تا منفی هفتاد درجه و مشکلات حمل‌ونقل نمی‌توانند برای تجویز عمومی پیشنهاد شوند. علاوه‌بر آن تخلفات گسترده شرکت‌های فایزر، آسترازنکا و همچنین انستیتو مریو فرانسه در ارسال خون‌های آلوده و همچنین مشخص نبودن عوارض بلندمدت ناشی از واکسن، استفاده از واکسن کشورهایی که قبلا سابقه تخلف و عدم پاسخگویی داشته‌اند در سطح عمومی و حتی خرد، عقلایی به‌نظر نمی‌رسد. در نهایت باید گفت واکسن‌های طراحی شده بر پایه ویروس ضعیف شده یا غیرفعال، سال‌هاست که به صورت گسترده در انسان استفاده شده و نگرانی‌های ایمنی و عوارض دو الگوی قبلی را ندارد و اگر کشوری غیر از سه کشور یادشده قادر به تامین این نوع واکسن‌ها باشد، ایران می‌تواند برای بخشی از جمعیت خود که در مواجهه مستقیم با بیماری هستند (مانند کادر درمان و اقشار آسیب‌پذیر) در زمان کوتاه و از منابع مطمئن واکسن خریداری کند یا اینکه ایران خود به تولید واکسن مورد اعتمادی برسد، که انتظار می‌رود این اتفاق در نهایت تا بهار ۱۴۰۰ بیفتد.
وضعیت تولید واکسن در دنیا
به طورکلی چهار الگوی اصلی در ساخت واکسن کرونا به کار گرفته شده است که شرح آنها در ادامه ارائه می‌شود.
نوع اول که الگوی قدیمی است، بر پایه ویروس کامل است که به دو صورت ویروس زنده ضعیف شده یا ویروس غیرفعال طراحی شده است. تعداد هشت واکسن مانند واکسن‌های «سینووک» و «سینوفارم» از چین، «بهارات» از هند و «کوو برکت» از ایران بر این پایه ساخته شده‌اند.
نوع دوم، برپایه ناقل ویروسی (تکثیرشونده/ غیرتکثیرشونده) است که ۱۶ واکسن همچون واکسن «اسپوتنیک» روسیه، «آسترازنکای» انگلیس و واکسن دیگری از چین طبق این الگو ساخته شده‌اند.
نوع سوم که تکنولوژی جدید و بحث برانگیزی است، بر پایه اسید نوکلوئیک (RNA/DNA) است. حدود ۱۶ واکسن بر پایه این الگو طراحی شده‌اند که از مهم‌ترین آنها واکسن «فایزر» و «مودرنا» از آمریکا را می‌توان نام برد.
نوع چهارم واکسن‌های غیرفعال بر پایه پروتئین (ساب یونیتی/ نوترکیب) است. از واکسن‌های معروف این الگو نیز می‌توان به نوواوکس آمریکا، «سانوفی» فرانسه و واکسن انستیتوپاستور ایران -کوبا نام برد. براساس اعلام نیویورک تایمز تا تاریخ ۱۲ ژانویه ۲۰۲۱، تعداد ۶۴ واکسن در مراحل ابتدایی مطالعات بالینی و ۲۰ واکسن نیز در مرحله پایانی (فاز ۳) قراردارند. به ۸ واکسن مجوز استفاده در سطح ملی یا محدود بین چند کشور داده شده است. این هشت واکسن شامل واکسن‌هایی مثل آسترازنکا (انگلیس)، اسپوتنیک (روسیه)، سینووک و سینوفارم (چین)، بهارات (هند) و … هستند. دو واکسن شامل واکسن «فایزر» و «مودرنا» تاییدیه اورژانسی برای ورود به بازار را گرفته‌اند.
از بین هشت واکسنی که دارای تاییدیه ملی یا جهانی هستند، واکسن شرکت فایزر نیاز به نگهداری در دماهای منفی ۷۰ درجه دارد که همین موضوع موجب می‌شود تا استفاده و حمل‌و‌نقل آن توسط بسیاری از کشورها هزینه‌بر و با محدودیت‌های زیادی مواجه شود.
واکسن‌هایی که با الگوی وکتور ویروسی و mRNA طراحی شده‌اند تاکنون بیشتر در تحقیقات با جامعه محدود به کار رفته‌اند و تجربه‌ای از آنها در استفاده گسترده وجود ندارد. در ساخت واکسن‌های وکتور ویروسی به طور معمول از ویروس‌های غیربیماری‌زا یا بیماری‌زای خفیف برای انسان مانند آدنو ویروس، استفاده می‌شود. در این نوع از واکسن‌ها بخشی از کد ژنتیکی ویروس اصلی حذف و با ژن مورد نظر به منظور ایمنی‌زایی در برابر بیماری خاصی (در حال حاضر بیماری کرونا) جایگزین می‌شود. همچنین به منظور جلوگیری از ادغام ژنوم وکتور با ژنوم انسان، بخشی از توالی ژنتیکی آن که مسوولیت همانندسازی در سلول میزبان را برعهده دارد حذف می‌شود. از مزایای این واکسن‌ها بی‌نیازی آنها به ادجوانت است. ادجوانت با تقویت شدت واکنش ایمنی بدن پس از تزریق واکسن میزان آنتی‌ژن مورد نیاز را کاهش می‌دهد، از پرمصرف‌ترین ادجوانت ها می‌توان به آلومینیوم اشاره کرد. به طور کلی از مزایای واکسن‌های وکتور ویروسی می‌توان به میزان ایمنی‌زایی مطلوب، خنثی نشدن توسط سیستم ایمنی قبل از ایمنی‌زایی علیه بیماری، فقدان قدرت همانندسازی و همانندسازی تضعیف شده و عدم آسیب ژنتیکی برای میزیان و عدم تداخل با بیان ژن های میزبان در مواردی که تاکنون استفاده شده اشاره کرد.
از واکسن‌های مهم با الگوی وکتور ویروسی می‌توان به واکسن شرکت آسترازنکا انگلیس و اسپوتنیک روسیه اشاره کرد که وکتور به کار گرفته شده در طراحی آن دو آدنوویروس است. از نگرانی های مهم موجود در ارتباط با اولین مورد تزریق گسترده انسانی از وکتورهای ویروسی می‌توان به امکان ادغام آنها در ژنوم انسانی اشاره کرد. برای کاهش ریسک این عارضه توالی‌های ژن مسوول این ادغام در حین طراحی وکتور خارج می‌شود. بنابراین به دلیل حذف توالی‌های ادغام شونده در کروموزوم و وجود توانایی تکثیر ویروس خارج از ژنوم میزبان به صورت مجزا، ریسک ادغام کاهش یافته است. همچنین به دلیل امکان ورود وکتور به سلول‌های بدن از طریق گیرنده‌های غیراختصاصی، واکنش‌های التهابی نظیر هپاتیت امکان وقوع دارند. چالش دیگر این فناوری این است که در صورتی که بدن انسان قبلا در معرض آن وکتور خاص بوده باشد، وکتور پیش از بیان ژن‌ها توسط سیستم ایمنی بدن خنثی شده و به تبع آن واکسن فاقد کارایی می‌شود.
واکسن‌های مبتنی بر mRNA با وجود سوابق تحقیقاتی در مطالعات درمان بیماری‌هایی مانند سرطان و ‌هاری، اولین بار است که در یک تجویز گسترده در جمعیت انسانی به کار می‌روند و در همین ابتدای امر واکسیناسیون شاهد چالش‌های کاربردی این سیستم واکسیناسیون مانند حمل‌و‌نقل دشوار به دلیل پیچیدگی سیستم چرخه سرد واکسن و نیاز به حجم انبوه یخ خشک هستیم. دشواری حمل‌و‌نقل، فرآیند واکسیناسیون را برای ایالات متحده آمریکا که ابتدا برنامه تزریق دو دوز واکسن برای ۲۰ میلیون جمعیت را داشت با مشکل مواجه کرد و مقامات امر را برآن داشت تا هدف برنامه واکسیناسیون با این الگو را به دو میلیون نفر با پیش‌بینی دریافت یک تک دوز تقلیل دهند. از چالش‌های مشترک و کمتر شناخته شده این دو نوع الگوی جدید واکسن می‌توان به افزایش درگیری سلول‌های T و ایمنی سلولی اشاره کرد که به دلیل شناخت کمتر می‌تواند توامان مثبت یا منفی باشد. اگرچه از بیماری‌های ویروئیدی (viroids) که ناشی از یک رشته RNA بدون پوشش هستند، در انسان تنها هپاتیت د (D Hepatitis)به اثبات رسیده است، اما به علت جدید بودن این الگوها نیاز به ارزیابی ریسک ضروری است. همچنین به دلیل ذات ناپایدار mRNA ، حفظ و کنترل آن در فرآورده هزینه‌بر و مشکل است. بنابراین احتمال بالایی وجود دارد که در چرخه واکسیناسیون و حمل‌و‌نقل، mRNA تخریب شده و واکسن بی‌اثر شود.
در آن سوی ماجرا واکسن‌های زنده ضعیف شده، غیرفعال و ساب یونیتی وجود دارند که اگرچه ایمنی‌زایی آنها نسبت به سایر الگوها کمتر است، اما به دلیل تجربه طولانی استفاده از این نوع واکسن‌ها، نگرانی بابت بروز عوارض ناشناخته وجود ندارد. واکسن‌های زنده ضعیف شده می‌توانند ایمنی مشابه با ایمنی متعاقب ابتلا به ویروس بیماری‌زا در بدن ایجاد کنند، زیرا در بدن توانایی تکثیر دارند، ولی بیماری ایجاد نکرده یا بیماری بسیار خفیفی ایجاد می‌کنند که ناشی از تضعیف ویروس و دوز پایین تجویزی آن است. از مزایای این واکسن‌ها می‌توان به ایمنی‌زایی کافی در اکثر افراد با همان دوز اول اشاره کرد. ایراد اصلی این نوع واکسن‌ها این است که به صورت تئوری توانایی تبدیل شدن به ویروس بیماری‌زای معمول در بدن را دارند و مواردی هر چند ناچیز از این اتفاق گزارش شده است که منجر به بروز تب و سایر علائم می‌شود. شایان ذکر است این نوع واکسن‌ها قابلیت تجویز در افراد دارای نقص سیستم ایمنی (مبتلایان به ایدز) را ندارند.
اما واکسن‌های غیرفعال ایمنی بهتری از واکسن زنده ضعیف شده دارند. در این نوع واکسن‌ها ویروس پس از کشت در محیط توسط حرارت یا ماده شیمیایی غیرفعال می‌شود، در ادامه ممکن است بخش اصلی محرک پاسخ ایمنی (آنتی‌ژن) با خالص‌سازی جدا شوند و به عنوان واکسن تزریق شوند. مزیت اصلی واکسن‌های غیرفعال امکان استفاده در افراد دارای ضعف سیستم ایمنی است که این امکان را می‌دهد تا طیف وسیع‌تری از جمعیت تحت پوشش این واکسن‌ها قرار بگیرند. این نوع واکسن‌ها برخلاف واکسن‌های زنده ضعیف شده، برای ایجاد سطح مناسب ایمنی، نیاز به تجویز چندین دوز دارند. واکسن‌های سابیونیتی به صورت نوترکیب تولید می‌شوند. در این نوع واکسن‌ها دیگر از ویروس خبری نیست، بلکه آنتی‌ژن ایجادکننده ایمنی در یک محیط بیولوژیک ساخته می‌شود. از این نوع واکسن‌ها می‌توان به واکسن هپاتیت ب اشاره کرد. در این نوع واکسن‌ها آنتی‌ژن انتخابی بسیار مهم است و اگر آنتی‌ژن انتخابی نتواند به میزان کافی ایمنی‌زایی را تحریک کند، ایمنی‌زایی واکسن حاصل، ضعیف و کوتاه‌مدت یا فاقد ایمنی‌زایی خواهد بود. واکسن مشترک انستیتو پاستور و کشور کوبا به نام SAVERANA2 از این نوع است که به زودی فاز ۳ مطالعات انسانی آن در ایران و کوبا آغاز می‌شود.
براساس برآوردها، در نیمه اول سال ۲۰۲۱ همه شرکت‌های تولیدکننده واکسن کرونا با الگوهای مختلف (درصورت دریافت تاییدیه) حدود ۸/۷ میلیارد دوز و در نیمه دوم این سال ۳/۱۲ میلیارد دوز واکسن کرونا در دنیا تولید خواهند کرد. این رقم برای سال ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳ نیز به ترتیب ۲۸ و ۲۹ میلیارد دوز خواهد بود. بنابراین تا چند ماه آینده واکسن‌های متنوعی در بازار به وفور یافت خواهد شد، اما مساله این است که کدامیک از این واکسن‌ها دارای عوارض کمتری است و تزریق گسترده آن ریسک کمتری دارد؟ پاسخ به این مساله مستلزم بررسی تخصصی و در عین حال توجه به گذشته اعتمادبخش از کشور و شرکت تولیدکننده واکسن است.
در بین کشورهای جهان، هند بزرگ‌ترین سازنده واکسن در جهان نیز به شمار می‌رود که با توجه به زیرساخت و ظرفیت قابل توجه، علاوه بر تولید داخلی، برنامه همکاری با سایر شرکت‌های خارجی برای تولید واکسن را در دستور کار خود دارد. انستیتو سرم هند مسوولیت تولید چندین واکسن کرونا ازجمله واکسن آکسفورد- آسترازنکا را بر‌عهده دارد. همچنین این شرکت برنامه تولید چهارصد میلیون دوز واکسن آکسفورد در هند را تا ماه جولای در پیش رو دارد و بسیار امیدوار است که بتواند تا آن زمان به این هدف دست یابد. البته انستیتو سرم تنها روی تولید انبوه واکسن کرونای آکسفورد متمرکز نیست و پیش از این نیز شرکت داروسازی آمریکایی «نوواکس» برای تولید صد میلیون دوز واکسن کووید۱۹ در هند با انستیتو سرم به توافق رسیده بود، اگرچه در همان زمان نیز پیش‌بینی شده بود که حداقل ۵۰ درصد از این مقدار واکسن‌های تولیدی به تامین نیاز داخلی هند اختصاص یابد.
همچنین «هِتِر» یکی از شرکت‌های برتر داروسازی در هند، توافق کرده سالیانه بیش از صد میلیون دوز از واکسن «اسپوتنیک ۵» را برای مقابله با کووید۱۹ بسازد. طبق پیش‌بینی‌ها، تولید این واکسن در هند از اوایل ۲۰۲۱ میلادی آغاز می‌شود. کشور چین نیز با دو واکسن به نام های سینوفارم و سینوواک به بازار واکسن کرونا راه یافته است. این دو واکسن بر پایه ویروس کشته شده تولید شده و به گفته مقام های چینی، واکسن‌های کرونا ساخت این کشور در مرحله آزمایشی روی بیش از شصت هزار نفر آزمایش شده است و هیچ‌کدام از آنها دچار آثار جانبی نشده‌اند. شایان ذکر است کوبا نیز یکی از کشورهای پیشرو در دانش بیوتکنولوژی است. دولت کوبا از سال ۱۹۸۰ سرمایه‌گذاری بزرگی را در دانش بیوتکنولوژی انجام داده و نتیجه آن شکوفایی این دانش در کشور کوباست. از نتایج این اقدام که برخی رسانه‌ها از آن به عنوان انقلاب دوم کوبا یاد می‌کنند، دستیابی به تکنولوژی تولید تعداد زیادی از واکسن‌ها و داروهای بیولوژیک است. براساس گزارش‌ها تا سال ۲۰۱۰ کشور کوبا تکنولوژی تولید حداقل ۱۲ واکسن و داروی بیوتک را به بیش از ۱۱ کشور از جمله هند، چین، برزیل، آرژانتین، روسیه، مکزیک و… منتقل کرده است. شایان ذکر است براساس اعلام سازمان جهانی بهداشت، کشور کوبا دارای بیش از ۱۲۰۰ پتنت بین‌المللی و محصول دارویی ثبت شده در ۵۰ کشور جهان است.
وضعیت تولید واکسن در ایران
در ایران مجموعا ۹ پروژه واکسن‌سازی در الگوهای مختلف در حال پیگیری است. واکسن کرونای شفا فارمد (با همکاری ستاد اجرایی فرمان امام خمینی) در فاز یک مطالعات بالینی و واکسن انستیتوپاستور که با همکاری کشور کوبا آماده شده است در آستانه ورود به فاز سه انسانی است. سایر واکسن‌ها در مرحله پیش بالینی یا مطالعات حیوانی هستند. براساس پیش‌بینی های مسوولان ستاد اجرایی فرمان امام، پیش‌بینی می‌شود تا پایان بهار ۱۴۰۰ عرضه واکسن شفا فارمد با ظرفیت بیش از ۱۰ میلیون دوز در سه ماهه ابتدایی سال ۱۴۰۰ آغاز شود. در مورد واکسن انستیتو پاستور این نکته شایان ذکر است که این واکسن با همکاری کشور کوبا در حال تولید است و در فاز ۳ انسانی قرار دارد. از آنجا که براساس قرارداد فی مابین، دانشمندان ایرانی در فرآیند تولید آن باید نظارت داشته باشند، به شرط تحقق این شرط این واکسن می‌تواند واکسن بین‌المللی قابل اعتمادتری باشد. ایران و کوبا در حوزه پزشکی پیش از این حدود دو دهه در تولید واکسن هپاتیت ب ‌با هم همکاری سازنده داشته‌اند که موجب انتقال دانش تولید این واکسن به ایران شده است. با ورود فناوری ساخت واکسن هپاتیت ب ‌از کوبا به ایران، صنعت بیوتکنولوژی نیز در کشورمان توسعه خواهد یافت. در مورد سایر واکسن‌های ایرانی در حال حاضر اطلاعات چندانی در دسترس نیست.
کارشکنی آمریکا در تامین دارو و تجهیزات پزشکی
اخیرا مباحثی در خصوص پیشنهاد فروش واکسن‌های آمریکایی از سوی شرکت‌های مزبور به کشور ایران مطرح شده است. این پیشنهادها در حالی مطرح می‌شود که در سال‌های تحریم و به خصوص دوره اخیر، آمریکا شدیدترین تحریم‌ها را علیه ایران وضع کرده است. اگرچه به ظاهر دارو و غذا از تحریم مستثنی بودند، اما با توجه به ممنوعیت تراکنش مالی با ایران، این دو حوزه نیز از تحریم آسیب جدی دیده‌اند. به اذعان مسوولان وزارت بهداشت و بانک مرکزی در این سال‌ها آمریکا حتی اجازه صادرات ماسک به ایران را نیز نداده است. به نمونه دیگر ممانعت آمریکا نسبت به واردات پانسمان‌های بیماران پروانه‌ای است که شرکت تولیدکننده به دلیل عدم ارسال مجوز از سوی وزارت خزانه‌داری آمریکا، از تحویل این کالای مهم برای بیماران پروانه‌ای سر باز زد. حال سوال این است که چه چیزی تغییر کرده که در حالی که خود آمریکا با وضعیت وخیمی از نظر ابتلا و مرگ و میر ناشی از کرونا به سر می‌برد، شرکت فایزر آمریکایی پیشنهاد فروش دوازده میلیون دوز از واکسن خود را از طریق سازوکار کوواکس به دولت ایران می‌دهد؟ و حتی به صورت غیرمستقیم پیشنهاد اهدای ۱۵۰ هزار دوز واکسن فایزر به هلال‌احمر ایران داده می‌شود بدون اینکه واکنشی از سوی دولت آمریکا را برانگیزد. زیرا ۱۵۰ هزار دوز هیچ مشکلی از نیازهای کرونایی ایران را حل نمی‌کند و با توجه به قرائن پیش گفته غرض این پیشنهاد و اهدای دوزهای مزبور احتمالا بیشتر جنبه آزمون و خطای آن روی مردم ایران برای شرکت فایزر بوده است.
ازاین رو لازم است مسوولان وزارت بهداشت و هلال‌احمر در این رابطه دقت بیشتری به خرج دهند و نهادهای ناظر نیز مسوولیت خود را به خوبی انجام دهند. به خصوص اینکه دولت آمریکا، یعنی دولتی که از ارسال ساده‌ترین اقلام پزشکی به ایران ممانعت کرد، در خصوص وارد کردن این واکسن‌ها به ایران هیچ واکنشی نداشته است و از تحریم‌های مصوب خود در این خصوص چشم‌پوشی کرده است. علاوه بر این فارغ از نااطمینانی‌های سیاسی که نسبت به دولت آمریکا وجود دارد، تاکنون هیچ سابقه‌ای از ایمنی و کارایی واکسن ساخت این کشور در جمعیت‌های بزرگ و در بلندمدت وجود ندارد و این در حالی است که تزریق واکسن فایزر تاکنون منجر به فوت تعدادی از دریافت‌کنندگان نیز شده است. آخرین گزارش در مورد عوارض ناشی از واکسن فایزر نشان می‌دهد که تاکنون ۲۳ سالمند در نروژ بر اثر تزریق آن جان خود را از دست داده اند.
توصیه‌های سیاستی برای ایران
همان‌طور که گفته شد، تولید واکسن کرونا فرآیندی زمانبر است و همه واکسن‌های کنونی موجود و در دسترس برای شرایط اورژانسی تایید شده‌اند و عوارض هیچ‌یک از این واکسن‌ها تاکنون آشکار نشده است. همچنین تهور اجتماعی در تزریق واکسن‌هایی که تاکنون عوارض خود را آشکار نکرده‌اند، می‌تواند جامعه را از فضایی با ریسک قابل تخمین به پرتگاهی به ریسک غیرقابل تخمین سوق دهد که در ادبیات مدیریت خطر به آن نااطمینانی گفته می‌شود. بنابراین پیشنهاد می‌شود که جامعه به ترتیب ضرورت و نیاز سطح‌بندی شود و برای هر سطح اقدام مقتضی صورت گیرد و عموم جامعه تا رسیدن به واکسن مطمئن مورد آزمون و خطا قرار نگیرد. خصوصا اینکه تاکنون از ۶/۷ میلیارد جمعیت کره زمین تنها ۲۹ میلیون نفر موفق به تزریق واکسن کرونا شده‌اند و درصد واکسیناسیون کشورهایی مثل آمریکا ۵/۱ درصد است، درنتیجه هرگونه اقدام شتاب زده برای تامین واکسن ممکن است دارای عواقب جبران‌ناپذیری باشد. بنابراین به نظر می‌رسد در مورد تامین واکسن کرونا باید یک بسته سیاستی را پیشنهاد کرد که مهم‌ترین نکات آن به شرح ذیل ارائه می‌شود:
دولت باید حداکثر تلاش خود را برای تامین واکسن از منابع مطمئن با اولویت منابع داخلی صورت دهد. در عین حال این تلاش حداکثری باید همراه با رعایت جوانب ایمنی و اثربخشی و امنیتی باشد. سفارش‌های خرید باید با حجم محدود و به صورت مرحله‌ای انجام شود تا به مرور زمان واکسن‌های ایمن و موثر در داخل کشور تولید یا در سطح جهانی مطرح شود.
با توجه به سابقه تخلفات گسترده شرکت‌های فایزر آمریکا، آسترازنکا انگلیس و انستیتو مریو فرانسه و همچنین پنهان بودن عوارض ناشی از واکسن در دوره ای چهار تا پنج ساله استفاده از واکسن شرکت‌های مزبور یا شرکت‌های پیش گفته که قبلا سابقه تخلف و عدم پاسخگویی داشته‌اند انجام نشود. همچنین باید مراقبت شود که در چارچوب فرآیند تامین واکسن از سازوکار کوواکس نیز این واکسن‌ها تحت عنوان‌های دیگر وارد کشور نشود.
راهبرد موثر برای خرید یا ساخت واکسن در ایران بدین نحو پیشنهاد می‌شود که اولا در مورد اقشاری که در مواجهه مستقیم با بیماری هستند همچون کادر درمان و همچنین اقشار آسیب‌پذیر بدین نحو عمل شود که اگر کشوری به غیر از سه کشور یادشده قادر به تامین واکسن مورد نیاز باشند از آنها خرید لازم انجام شود. ثانیا برای عموم مردم و تزریق عمومی توصیه می‌شود که یا باید منتظر ماند تا عوارض و اثربخشی انواع واکسن‌ها نمایان شود تا بهترین انتخاب صورت بگیرد یا اینکه ایران خود به تولید واکسن مورد اعتماد برسد که انتظار می‌رود این اتفاق نهایتا تا پایان فصل بهار ۱۴۰۰ بیفتد.
پیشنهاد می‌شود مسیر طراحی و مطالعه برای ساخت واکسن از طریق شرکت‌های دانش بنیان فعال در این حوزه مورد پشتیبانی ویژه قرار گیرد. نگرانی هایی بابت توجه بیش از حد به شرکت‌های دولتی یا شرکت‌های واگذار شده به بخش غیرخصوصی وجود دارد که باید مرتفع شود.
تجربه نشان داده است که شرکت‌های دانش بنیان در حوزه تکنولوژی‌هایی که سابقه قبلی در کشورمان نداشته‌اند بهتر و کاراتر از شرکت‌های یادشده عمل کرده‌اند. از سایت‌های تولید و دستگاه‌های موجود در شرکت‌های دولتی یا شرکت‌های واگذار شده به بخش غیرخصوصی نیز می‌توان در تولید انبوه واکسن استفاده کرد.