آموزش سواد رسانه‌ای؛ ضرورتی انکارناپذیر

گروه فناوری- فضای مجازی به عنوان یکی از مهم‌ترین ابزارهای ارتباطی و آموزشی در عصر حاضر، فرصت‌های فراوانی را برای کودکان و نوجوانان فراهم می‌کند. با این حال این فضا می‌تواند تهدیداتی را برای کودکان و نوجوانان ایجاد کند، ازجمله این تهدیدات می‌توان به دسترسی به محتوای نامناسب، آزار و اذیت سایبری و کلاهبرداری و سوءاستفاده جنسی اشاره کرد. در این راستا کشورهای مختلف اقداماتی را برای حفاظت از کودکان در فضای مجازی انجام داده‌اند، همچنین پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی و توجه والدین به رفتار کودکان بسیار مهم است و برای جلوگیری از، از‌هم‌پاشیدگی خانواده‌ها، والدین باید تا حدودی به فناوری‌های روز دنیا مسلط و آگاه باشند و در این راستا کشورها ازجمله ایران تدابیری را برای حفاظت کودکان از فضای مجازی در نظر گرفته‌اند.
اینترنت یکی از مقوله‌هایی است که بر سر استفاده از آن در میان محققان و پژوهشگران حوزه‌های مختلف همواره تنازعات بسیاری درگرفته است، چراکه برخی از آنها بر این باورند که فضای باز و آزادانه اینترنت و فضای مجازی برای سنین پایین و کودکان خطرناک است و برخی دیگر از آنها معتقدند که اینترنت نیز همچون بسیاری از مسائل دیگر، مزایا و معایب فراوانی دارد که باید تنها با آگاه‌سازی افراد، آنها را از خطرات و تهدیداتش مصون دارند. در کنار مزایایی مانند دسترسی آسان و رایگان به اطلاعات، پیشرفت تحصیلی و گرفتن ایده‌های جدید و بهبود سطح زبان انگلیسی، مواردی هم تحت عنوان معایب ازجمله اعتیاد به اینترنت، هدر دادن زمان کودکان، عدم یادگیری روابط اجتماعی در زمینه استفاده کودکان از فضای مجازی و دسترسی به شبکه‌های اجتماعی وجود دارد، بنابراین با توجه به اثرات انکارناپذیر این موضوع دولت‌ها در کشورهای مختلف تدابیر گوناگونی را برای حفاظت از کودکان در نظر گرفته‌اند.
تلاش شبکه‌های اجتماعی برای کمک به کودکان و نوجوانان
اپلیکیشن «اینستاگرام» نزدیک به یک دهه است که در میان کاربران ازجمله جوانان، نوجوانان و کودکان مورد توجه قرار گرفته و از محبوبیت بسیاری برخوردار شده است که همزمان با رشد کاربران این اپلیکیشن، نگرانی‌های ناشی از اثرات استفاده زیاد از آن توسط کودکان افزایش یافته است. در این راستا سال ۲۰۱۹ سخنگوی «فیس‌بوک» در بیانیه‌ای اعلام کرد که کودکان از والدینشان درباره امکان ورود به اینستاگرام و در ارتباط ماندن با دوستان‌شان می‌پرسند و گزینه‌های زیادی برای والدین وجود ندارد، بنابراین سرگرم کار ساخت محصولات بیشتری هستند که مناسب کودکان بوده و توسط والدینشان قابل کنترل باشد، اما با گذشت چند ماه ائتلافی متشکل از ۳۵ گروه مدافع مصرف‌کننده و ۶۴ کارشناس رشد کودک در نامه‌ای به فیس‌بوک، از این شرکت خواستند در طرح خود برای عرضه نسخه اینستاگرام ویژه کودکان پایین ۱۳ سال بازبینی کند. این گروه‌ها و کارشناسان در نامه‌ای که مشترکا امضا کرده بودند، به این موضوع اشاره کردند که این شبکه اجتماعی با ریسک‌های متعددی برای کودکان و نوجوانان از نظر سلامت فیزیکی و سلامت روانی مرتبط است.
در نهایت با همه مخالفت‌ها و حواشی‌های رخ‌داده اینستاگرام پروژه ساخت اپلیکیشن ویژه کودکان را متوقف کرد. گفته شد اپلیکیشن اینستاگرام کیدز نیازمند اجازه والدین برای پیوستن به آن بود و محتوای مناسب سن و بدون تبلیغات فراهم می‌کرد که نمایندگان مجلس آمریکا و گروه‌های فعال با اشاره به نگرانی‌های ایمنی از فیس‌بوک درخواست کردند عرضه آن را متوقف کنند. اگرچه به نظر می‌رسد پروژه اینستاگرام کیدز پایان یافته باشد، اما اخیرا این شبکه اجتماعی تدابیر امنیتی جدیدی را برای کودکان در نظر گرفته است. درباره جزئیات آن گفته شده که شرکت متا، از این پس کاربران خردسال اینستاگرام را تشویق می‌کند که آخر شب گوشی خود را کنار بگذارند و به استراحت شبانه کافی بپردازند. این شرکت اعلام کرد برای کاربران ۱۳ تا ۱۷ سال، پس از گذشت بیش از ۱۰ دقیقه چرخیدن در بخش‌های اینستاگرام مانند ریلز یا بخش پیام‌های مستقیم در آخر شب، پیام شبانه‌ای نمایش می‌دهد و آنها را به خوابیدن تشویق می‌کند.
این ویژگی تحت عنوان Nighttime Nudges، تلاشی از سوی این شرکت شبکه اجتماعی برای کمک به نوجوانان برای مدیریت زمان سپری‌شده در اپلیکیشن اینستاگرام و جلوگیری از چرخیدن در این برنامه برای کل شب است. به دنبال نارضایتی‌ها و شکایت‌های انجام‌شده اخیرا شرکت متا که مالک فیس‌بوک و اینستاگرام است، تحت فشار رگولاتورهای جهان قرار است اقدامات ایمنی بیشتری برای محافظت از کاربران نوجوان پلتفرم‌های شبکه اجتماعی خود انجام دهد. این شرکت آمریکایی طی هفته‌های گذشته اعلام کرد محتوای بیشتری را از کاربران نوجوان خود پنهان می‌کند تا از آنها در برابر محتوای نامطلوب در اپلیکیشن‌هایش حفاظت کند. این شرکت تاکید کرد نوجوانان دیگر پیام‌های مستقیم را از افرادی که آنها را دنبال نمی‌کنند یا ارتباطی با آنها در اینستاگرام ندارند، دریافت نخواهند کرد، همچنین برای انجام برخی تنظیمات در این اپلیکیشن موافقت والدین الزامی است.
علاوه بر موارد گفته‌شده به تازگی قانونگذاران فلوریدای آمریکا لایحه‌ای را به تصویب رسانده‌اند که براساس آن پلتفرم‌های رسانه‌های اجتماعی اجازه نمی‌دهند نوجوانان زیر ۱۶ سال حساب کاربری داشته باشند. این اقدام افراد زیر ۱۶ سال را از ایجاد یک حساب کاربری جدید در رسانه‌های اجتماعی منع می‌کند و پلتفرم‌ها را ملزم می‌کند تا حساب‌های کاربری موجود و متعلق به افراد زیر ۱۶ سال را حذف کنند. لازم به ذکر است فلوریدا یکی از چندین ایالتی است که برای محدود کردن قرار گرفتن نوجوانان در رسانه‌های اجتماعی اقدام کرده و سال گذشته «یوتا»، اولین ایالت در این کشور بود که افراد زیر ۱۸ سال را از استفاده از رسانه‌های اجتماعی بدون رضایت قیم منع کرد.
مهم‌ترین اقدامات ایران برای حفاظت کودکان از فضای مجازی
در ایران و در دولت‌های گذشته همانند سایر کشورها بر این مساله تاکید شده بود که اخلاق، اینترنت کودکان و آینده جوانان و حراست از آن مهم است، بنابراین یکی از طرح‌هایی که برای کاهش آفات فضای مجازی در دستور کار وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات قرار گرفت، اینترنت کودکان بود. پس از آغاز به کار دولت سیزدهم اجرای این طرح در دستور کار قرار گرفت و یک سال پس از آغاز به کار وزارت ارتباطات اینترنت کودکان رونمایی شد. گفته شده بود با ورود به سایتی که اینترنت کودک معرفی شده خطاب به پدران و مادران گفته شده که با استفاده از چند روش می‌توانند دسترسی فرزندان خود را به سایت‌های مختلف اینترنت مدیریت کنند. علاوه بر موارد گفته‌شده در بخشی از سایت به رده‌بندی یا لیست سایت‌های اینترنتی اشاره شده که با ورود به این بخش چهار عنوان سایت‌ با رنگ‌بندی سبز، سفید، زرد و نارنجی مشاهده می‌شود که هر کدام لیستی از سایت‌هایی که برای دسترسی کودکان و نوجوانان مناسب هستند را دربر دارند.