آیا درگیری‌ها به پایان می‌رسد؟

جنگ اوکراین از جمله بحران‌های ژئوپلیتیکی است که از زمان آغاز یعنی ۵ اسفند۱۴۰۰ به این سو، افزون بر ایجاد یک فضای جنگ فرسایشی میان غرب (آمریکا+اروپا) و روسیه، به یک بحران فزاینده منطقه‌ای و بین‌المللی نیز انجامیده است.
اوکراین از جمله کشورهایی است که ژئوپلیتیک بر سیاست داخلی، اقتصاد و رفتار منطقه‌ای و بین‌المللی آن سایه افکنده؛ شرایطی که این کشور را در مرکز توجه، تمرکز و کنشگری روسیه، اروپا و آمریکا قرار داده است.
اوکراین را در لغت پایان قلمرو، حاشیه و مرز معنا می‌کنند و به نظر می‌رسد که این عنوان به دلیل موقعیت حائل این سرزمین در مقابل حملات قبایل شرقی به اروپا اطلاق شده باشد. به لحاظ تاریخی کی‌یف پایتخت، نخستین مرکز تشکیل دولت روسیه بوده و اوکراین دومین جمهوری از جمله جمهوری‌های کشورهای مشترک‌المنافع است. اوکراین با وجود داشتن ۲۲ درصد روس از جمعیت ۵۲ میلیونی خود یکی از ناهمگون‌ترین کشورهای حوزه شرق اروپا به لحاظ هویتی بوده و این کشور در میانه درهم‌آمیختگی نژادی- هویتی با مرزهای جغرافیایی نزدیک به خود یعنی روسیه قرار دارد، به نحوی که این درهم‌آمیختگی نژادی و هویتی برای سال‌ها ژئوپلیتیک این کشور را تحت تاثیر خود قرار داده است.
پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، اوکراین نیز در ۲۴ آگوست ۱۹۹۱ میلادی اعلام استقلال کرد و در همان زمان نیز مولفه‌های هویتی-‌سرزمینی بر سیاست و اقتصاد آن غلبه داشت، چراکه در همان زمان نیز چالش علنی و پنهان میان ملی‌گرایان اوکراینی و جدایی‌طلبان روسی در بخش شرقی این کشور به اوج خود رسید، اما این چالش هویتی در زیر خاکستر یکپارچگی سرزمینی و چالش‌های سیاسی اقتصادی ناشی از فضای پسا‌کمونیستی باقی ماند.
انقلاب نارنجی سال ۲۰۰۴ در اوکراین باعث شد این شکاف‌های هویتی به شکاف‌های سیاسی و ژئوپلیتیکی نیز کشیده شود. با فرار ویکتور یانوکوویچ رییس‌جمهوری طرفدار روسیه، این کشور وارد فضای دوگانگی ژئوپلیتیکی و چرخش راهبردی شد. در این چارچوب، ادراک راهبردی کارگزاران سیاسی اوکراین معطوف به بازیابی ملی‌گرایی افراطی برای پس زدن هویت روسی بود و چنین اقدامی عملا این کشور را وارد فاز چالش‌های پرریسک هویتی‌-نژادی کرد، اما رخدادهای پسینی و روی کار آمدن پترو پروشنکو در اوکراین و به دامنه‌های این چالش‌های پربرخورد افزود.
به گزارش ایرنا، رخدادهای سال ۲۰۱۴ اوکراین، نیروهای روس‌گرا در این کشور را به این نقطه رساند که در فضای دوگانه سیاسی- هویتی و رشد ملی‌گرایی افراطی، نیاز به یک حامی قدرتمند می‌تواند، این نیروها را در وضعیت برتر قرار دهد. در این قالب با اعلام استقلال شبه‌جزیره کریمه در مه ۲۰۱۴ و ورود نیروهای ارتش روسیه به این منطقه و آغاز تنش‌ها در مناطق شرق این کشور همچون دونتسک، لوهانسک و خارکی‌یف، اوکراین به صورت عملی وارد یک فرآیند پرچالش بحران ژئوپلیتیکی شد. جنگ اوکراین (۲۴ فوریه۲۰۲۲) نقطه اوج بحران فزاینده میان روسیه- اوکراین- غرب محسوب می‌شود که از سال ۲۰۱۴ آغاز شده و با فقدان راهبرد موازنه‌گرایی راهبردی در ساختار حکمرانی اوکراین تاکنون تداوم پیدا کرد. جنگ اوکراین و تداوم بحران آن را می‌توان ناشی از فقدان توجه کارگزاران سیاسی این کشور به اصل «موازنه‌گرایی» در سیاست خارجی دانست.
در بستر رقابت و تقابل راهبردی دو قدرت بزرگ یعنی آمریکا و روسیه نیاز به الگوهایی در سیاست خارجی است که بتوانند ضمن ایجاد تعادل در هزینه و فایده، منافع و امنیت ملی را نیز حفظ کنند.
اگرچه بحران اوکراین در بستر چانه‌زنی‌های بین‌المللی ناشی از جنگ غزه به موضوعی فرعی تبدیل شد و هر دو طرف تلاش کردند تا در این بستر با تقویت نیروهای نظامی شرایط تازه‌ای را برای مذاکرات ایجاد کنند اما اساسا جنگ اوکراین به دلیل ماهیت ژئوپلیتیکی، در یک وضعیت بین‌المللی قرار گرفته و وقوع یک بحران بین‌المللی دیگر نمی‌تواند شرایط بنیادین آن را تغییر دهد چنانکه تحولات روزهای اخیر نشان داد که نه روسیه تصمیمی برای عقب‌نشینی از این عملیات دارد و نه ساختار حاکمیتی در اوکراین به دنبال راه‌حل میانه است. از یک سو، آمریکا و اروپا تلاش می‌کنند تا حمایت‌های خود را از اوکرایت تداوم بخشند و حتی افزایش دهند و از دیگر سو، مسکو نیز با حملات مرحله‌ای به دنبال ایجاد بهترین شرایط برای دستیابی به موقعیت مساعدتر در چانه‌زنی‌های سیاسی با آمریکا و غرب است. ارتش روسیه در تازه‌ترین حملات خود توانست شهر اودیکا (نزدیک‌ترین شهر به منطقه دونتسک) را به تصرف خود درآورند.
بحران‌های ژئوپلیتیکی مانند جنگ اوکراین از جمله بحران‌هایی محسوب می‌شود که به دلیل ماهیت جغرافیایی- هویتی از ویژگی‌هایی همچون پیچیدگی، بین‌المللی شدن، هویتی شدن و تداخل برخوردار است؛ چنین مولفه‌هایی برای تداوم آن در چارچوب جنگ و دیپلماسی وجود دارد. افزون بر این، راهبرد روسی نیز مبتنی بر یک جنگ فرسایشی جهت تغییر بسترهای رویکرد غربی در اوکراین است. از این رو، به نظر می‌رسد روندهای بحران اوکراین هنوز در شرایط کاهش تنش و دیپلماسی برای صلح حرکت نمی‌کند و این جنگ با توجه به مولفه‌های ژئوپلیتیکی- راهبردی و مداخلات فرامنطقه‌ای تداوم خواهد داشت.