آینده توریسم در دوران بی‌برنامگی

«جهان‌صنعت»- سومین مناظره کاندیداهای ریاست‌جمهوری روز شنبه، ۲۲ خرداد ماه به پایان رسید اما کاندیداها در رابطه با گردشگری و میراث فرهنگی هیچ برنامه، نظر و عقیده‌ای نداشتند. در دومین مناظره که با محور فرهنگی برگزار شد نیز هیچ سخنی از میراث فرهنگی و گردشگری به میان نیامد؛ نه از سوی کاندیداها و نه توسط مجری. هیچ‌یک از پرسش‌ها به گردشگری و میراث فرهنگی ارتباط نداشت و برنامه‌های کاندیداها نیز ارتباطی با گردشگری و میراث فرهنگی نداشت. در زمان انتخابات پیشین ریاست‌جمهوری، حسن روحانی برنامه‌های بسیاری را در رابطه با گردشگری مطرح کرد اما در عمل از فعالان این صنعت حمایت نشد و تنها سازمان میراث فرهنگی تبدیل به وزارتخانه شد. با این همه روحانی می‌دانست که گردشگری صنعتی درآمدزا بوده و رشد آن می‌تواند به رونق اقتصادی بینجامد. در سخنرانی‌هایش از اهمیت میراث فرهنگی گفته بود و مشاهیر فرهنگی مانند مولوی را ارج می‌نهاد و بر ایرانی بودن مشاهیر و میراث ناملموسی که کشورهای همسایه به نام خود می‌زدند تاکید می‌کرد. در زمان ریاست‌جمهوری او اما هم میراث فرهنگی آسیب دید و هم گردشگری زمین‌گیر شد. کاندیداهای ریاست‌جمهوری هیچ اطلاعاتی درباره گردشگری ندارند، اهمیت میراث فرهنگی را نمی‌دانند و ارزشی برای میراث نیاکان‌مان قائل نیستند. در زمان روحانی که بر اهمیت گردشگری تاکید می‌کرد، این بلا بر سر گردشگری و میراث فرهنگی کشورمان آمد، در زمان ریاست‌جمهوری بعدی چه اتفاقی قرار است برای صنعت دردانه و میراث نیاکان‌مان بیفتد؟
توسعه‌ عمرانی به قیمت گزاف عبور از خطوط قرمز قوانین میراث فرهنگی که پایداری آثار را نشانه می‌گیرد، تخریب آثار تاریخی در غبار بی‌توجهی، کمبود اعتبارات و نیروی انسانی، قدرت نامتناسب برای حراست از داشته‌های میراث فرهنگی برابر مافیای ثروت و قدرت، قوانین اجرایی نه‌چندان درخور که تاب رویارویی با نهادهای اجرایی دیگر را ندارد، همه نشان از آن دارد که نه تنها در سال‌های اخیر که در گذشته مشکلات زیادی میراث فرهنگی را گریبانگیر و تضعیف کرده است.
در حالی که میراث فرهنگی، شناسنامه و هویت هر ملت به شمار می‌آید و بازگشت به ریشه‌ و هویت‌ می‌تواند راهگشا و گره‌گشا باشد شوربختانه این مهم در برنامه‌ریزی‌های کلان و خط مدیریتی، در شمار آخرین اولویت‌ها قرار دارد. به باور برخی کارشناسان ارشد، میراث فرهنگی کشور، تنیده با آن گردشگری و صنایع‌دستی در همه سال‌های گذشته قربانی سیاست، تصمیم‌گیری‌های غیرکارشناسی و مدیریت‌های غیرتخصصی بوده‌ و اکنون هم در انتخابات رییس‌جمهوری ۱۴۰۰، کوچک‌ترین ردپایی از میزان توجه نامزدها به این موضوع مهم و ریشه‌ای دیده نمی‌شود.
پرسش‌های مناظره‌ها در رابطه با گردشگری نبود
رییس هیات مدیره انجمن صنفی دفاتر مسافرتی استان تهران معتقد است پرسش‌های مناظره‌ها از پیش طراحی شده بودند و در هیچ‌کدام اشاره‌ای به گردشگری نشده بود. به همین دلیل کاندیداهای ریاست‌جمهوری نیز در این باره صحبت نکردند.
امیرپویان رفیعی شاد به «جهان‌صنعت» گفت: پرسش‌هایی که در مناظره‌ها از کاندیداهای ریاست‌جمهوری پرسیده شد، از پیش طراحی شده بود و هیچ‌کدام مربوط به گردشگری و میراث فرهنگی نبود.
وعده‌های روحانی محقق نشد
فعالان گردشگری معتقدند اگر کاندیداها درباره گردشگری صحبت می‌کردند هم تفاوت چندانی در وضعیت گردشگری نمی‌کرد چراکه روحانی پیش از انتخابات در رابطه با رونق گردشگری، وعده‌های بسیاری داد اما هیچ‌یک عملی نشدند.
رفیعی شاد افزود: حسن روحانی رییس‌جمهور فعلی کشورمان نیز پیش از انتخابات ریاست‌جمهوری، در رابطه با گردشگری صحبت کرد و وعده‌های بسیاری داد اما هیچ‌یک در دولت دوازدهم عملی نشد. البته خروج آمریکا از برجام و بحران کرونا مشکلاتی برای دولت و صنعت گردشگری ایجاد کرد اما روحانی حتی در دوساله نخست ریاست‌جمهوری‌اش نیز از گردشگری حمایت نکرد. دولت دوازدهم می‌توانست از گردشگری حمایت کند و عملکرد بهتری داشته باشد.
لزوم تغییر نگرش روسای جمهور
گردشگری می‌تواند صنعتی درآمدزا و کارآفرین باشد و راهکاری برای برون‌رفت ایران از اقتصاد تک‌قطبی، اما هیچ‌یک از روسای جمهور به این نتیجه نرسیده‌اند و بیشتر به خط قرمزها و محدودیت‌های فرهنگی می‌اندشیند، در صورتی که ایران در زمینه گردشگری فرهنگی و طبیعت‌گردی فعال است و نه گردشگری تفریحی. تمامی توریست‌های بین‌المللی نیز می‌دانند برای سفر به ایران چه خط قرمزهایی را باید رعایت کنند اما روسای جمهور همچنان نسبت به رونق این صنعت بی‌توجه هستند.
رفیعی‌شاد در رابطه با مطالبات فعالان گردشگری از رییس‌جمهور بعدی گفت:‌ تا زمانی که رییس‌جمهور به این باور نرسد که گردشگری مزایای اقتصادی بسیاری برای کشور به همراه دارد و تنها راه برون‌رفت از اقتصاد تک‌قطبی کشور، رونق گردشگری است، نمی‌توانیم توقع حمایت و عملکرد بهتری نسبت به روسای جمهور پیشین داشته باشیم. گردشگری می‌تواند نرخ بیکاری را به شدت کاهش دهد و سودهای اقتصادی کلانی برای کشور داشته باشد.
او تاکید کرد: صنعت گردشگری در رشد تولید ناخالص ملی موثر است. تمامی اقتصاددانان و محققان اقتصادی می‌دانند که گردشگری صنعتی درآمدزا بوده و تاثیر زیادی بر رشد اقتصادی کشورها دارد. در این میان برخی کشورها هستند که ظرفیت‌های لازم برای رشد گردشگری را ندارند اما ایران ظرفیت‌های بسیاری در حوزه‌های مختلف گردشگری دارد و به راحتی می‌توان با تقویت زیرساخت‌ها و حمایت از فعالان این صنعت، به درآمدزایی و ارزآوری رسید، البته به شرط آنکه دولت حمایت‌ها و سوبسیدهای لازم را به این صنعت اختصاص دهد.
رییس هیات مدیره انجمن صنفی دفاتر مسافرتی استان تهران در پاسخ به این پرسش که شاید دولت‌ها به دلیل رعایت خط قرمزها و محدودیت‌های قانونی و فرهنگی علاقه‌ای به توسعه گردشگری ندارند بیان کرد:‌ بیش از ۲۰۰ میلیون نفر شیعه در سراسر دنیا داریم، حتی اگر پنج درصد از این آمار را جذب کنیم نیز پنج میلیون نفر گردشگر مسلمان جذب خواهیم کرد که فرهنگ و اعتقادات مشابهی دارند.
او افزود: بیشترین توریست‌های خارجی که به کشور سفر می‌کنند نیز گردشگران فرهنگی هستند، این افراد معمولا سالمند هستند و آزادی‌ها و تفریحات برایشان جذابیتی ندارد. از سوی دیگر پیش‌بینی می‌شود بعد از کنترل ویروس کرونا، سفرهای فرهنگی رونق بیشتری داشته باشند. در حوزه اکوتوریسم نیز ظرفیت‌های بسیاری داریم و باتوجه به اشتیاق توریست‌های بین‌المللی می‌توانیم گردشگران طبیعت‌گردی را جذب کنیم.
کاندیداها اهمیتی به گردشگری و میراث فرهنگی نمی‌دهند
کارشناسان معتقدند دلیل اینکه کاندیداهای ریاست‌جمهوری در رابطه با گردشگری و میراث فرهنگی صحبت نکردند آن است که به این دو حوزه اهمیت نمی‌دهند.
سید محمد بهشتی، رییس اسبق پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری معتقد است که در برنامه‌های تبلیغاتی نامزدهای سیزدهمین دوره از انتخابات رییس‌جمهوری نسبت به میراث فرهنگی بی‌توجهی و غفلت
شده است.
او گفت: در آنچه از مباحث و رویکردهایی که نامزدها بیان کردند، هیچ بحثی راجع به میراث فرهنگی و گردشگری ندیدیم، شاید به این علت که آنها احساس می‌کنند این موضوع‌ها از اهمیت زیادی برخوردار نیست. اما واقعیت این است که مسائل جدی آینده کشور ما، به شدت متاثر از رفتارهایی است که با سرزمین‌مان کرده‌ایم؛ نمی‌توانیم دیگر به رفتاری که در دهه‌های اخیر با سرزمین‌مان داشته‌ایم، ادامه بدهیم. ما در عمل توسعه‌ای را در پیش گرفتیم که از زمینه‌های تاریخی، فرهنگی و طبیعی فارغ بوده است و به همین دلیل خسارت‌های زیادی به سرزمین‌مان وارد کرده‌ایم.
بهشتی افزود: چاره‌ای نیست جز اینکه اگر برنامه عمرانی یا توسعه‌ای در کشورداریم به مختصات سرزمینی‌مان توجه کنیم. این توجه به مختصات سرزمینی موکول است به اینکه بنا به شواهد عینی و ملموس مبین تجربه زیست در سرزمین ایران، مختصات سرزمین‌مان را از نظر تاریخی، فرهنگی و طبیعی بشناسیم و اینجاست که موضوع میراث فرهنگی از دریافتی عوامانه که آن را تنها به عنوان مقصد گردشگری به جا می‌آورند، خارج می‌کند.
از نگاه مقام پیشین پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری باید به میراث فرهنگی به عنوان شواهد و قرائنی که در واقع مبین کجایی و کیستی سرزمین است، اعتبار بدهیم و در این هنگام است که اهمیت موضوع برای برنامه‌ریزان و مدیریت کشور ما آشکار می‌شود.
ادغام دو سازمان گردشگری و میراث فرهنگی به نادرست
ادغام سازمان میراث فرهنگی و گردشگری یکی از اتفاقاتی بود که کارشناسان همواره بر نادرست بودن آن تاکید می‌کنند اما بی‌فایده است.
بهشتی در ادامه یادآور شد: میراث فرهنگی، موضوعی است که باید فهم درستی نسبت به آن داشته باشیم و این فهم درست برای ما آشکار می‌کند که یکی از مهم‌ترین معضلاتی که میراث فرهنگی ما با آن مواجه است، این دریافت عوامانه نسبت به میراث فرهنگی است که آن را تنها مقصد گردشگری به شمار می‌آورد و بعد می‌بینیم که بر اثر این دریافت سطحی، ادغام دو سازمان رخ می‌دهد.
اشاره بهشتی به ماجرای ادغام گردشگری و میراث فرهنگی در سال ۱۳۸۲ است که به عقیده وی و برخی دیگر از کارشناسان میراث فرهنگی، بیشترین بلا را بر سر میراث فرهنگی و گردشگری کشور آورده است.
از نگاه او هرکسی که در این کشور رییس‌جمهور شود، باید توجه کند که حوزه‌های میراث فرهنگی و گردشگری را باید از هم منفک کند؛ چرا که هر دو دچار عدم تجانس با یکدیگرند.
رییس سابق پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری گفت: نظام مدیریت برنامه‌ریزی ما، گردشگری را به عنوان یک فعالیت اقتصادی زودبازده به جا می‌آورد و نه غیر. اغلب هم این‌گونه است که وقتی درآمد نفتی دچار مشکل می‌شود، یاد گردشگری می‌افتند و بعد هم می‌گویند این مقدار درآمد و آن‌قدر اشتغال می‌تواند داشته باشد، در صورتی که این کمترین ارزشی است که گردشگری می‌تواند داشته باشد.
او افزود: ارزش گردشگری در دنیا، ارزش امنیتی است. کشوری که رونق گردشگری دارد یعنی اینکه به حقیقت آنچه هست، از منظر جهانی شناخته می‌شود. یعنی آن کشور از طریق رونق گردشگری برای خودش تصویری در سطح جهانی می‌سازد که بسیاری از درها را به رویش باز می‌کند.
بهشتی گفت: در طول ۴۲ سال گذشته هیچ توریست خارجی به ایران نیامده که شگفت‌زده ایران را ترک نکرده باشد و این نشان می‌دهد که چقدر گردشگری می‌تواند موثر باشد. این‌گونه به موضوع نگاه کنیم که حالا اگر ما از طریق گردشگری، تصویر خودمان را در سطح جهانی اصلاح کنیم، ارزش اقتصادی آن چقدر است؟! قطع یقین ارزش آن بیشتر از آن درآمدی است که گردشگری می‌تواند از ناحیه خورد و خوراک، حمل‌ونقل و بلیت موزه برای اقتصاد ما حاصل کند.
معاونت گردشگری، تخصص و قدرت اجرایی لازم را ندارد
مسوولان میراث فرهنگی نیز از تخصص لازم در این حوزه برخوردار نبوده‌اند. در مواجهه با تخریب‌های زنجیره‌ای بناهای تاریخی و عدم ممانعت شهرداری‌ها از تخلفات در حریم آثار باستانی نیز معاونت، قدرت اجرایی چندانی ندارد.
بهشتی با گریزی دوباره به آفتی که هم میراث فرهنگی و هم گردشگری را دچار آسیب کرده است، گفت: ازسال ۸۳ تا امروز یک مسوول برای نهاد میراث فرهنگی ندیدیم که از تخصص لازم برخوردار باشد. به این دلیل که قائل نیستیم به اینکه این نهاد، یک نهاد تخصصی است. حوزه میراث فرهنگی یک نهاد علمی است؛ مثل این است که یک متخصص متالورژی را بگذارید رییس یک بیمارستان.
وضعیت گردشگری در دوران بی‌برنامگی
میراث فرهنگی همواره حیاط خلوت دولت‌ها بوده است. هرگز توجه چندانی به حفاظت از آثار باستانی نشد. در برابر تخلفات و کارشکنی‌ها نیز مجازات‌های در نظر گرفته شده، شدت و بازدارندگی لازم را ندارند. فعالان گردشگری نیز یا دفاتر خود را تعطیل کرده‌اند، یا اخراج شده‌اند و یا در شرف ورشکستگی هستند. دولتی که ادعا می‌کرد برنامه‌های بسیاری برای رونق گردشگری دارد، در مقابل مشکلات این صنعت اقدامی نکرد. دولت بعدی توسط هر یک از کاندیداهای فعلی تشکیل شود، هیچ برنامه‌ای در رابطه با گردشگری ندارد و مشخص نیست در دولت بعدی گردشگری به چه روزی خواهد افتاد.