آینده کردها در سوریه و چالش‌های پیش‌رو

عارفه عباسی- در سال‌های اخیر، یکی از موضوعات بحرانی در سوریه، وضعیت کردها و تشکیلات خودگردان آنها به ویژه در مناطق غرب فرات بوده است. از زمان آغاز بحران سوریه در سال 2011، کردها موفق شدند در مناطق تحت کنترل خود، از جمله شمال سوریه، حکومتی
نیمه خودمختار ایجاد کنند. این حکومت که تحت عنوان «نیروهای دموکراتیک سوریه» (قسد) شناخته می‌شود، به‌ویژه پس از شکست داعش در این مناطق، تبدیل به یک بازیگر مهم در معادلات سیاسی و نظامی سوریه شده است. با این حال، تغییرات ژئوپلیتیکی اخیر و تحولات داخلی این کشور، آینده کردها را با چالش‌های بزرگی روبه‌رو کرده است.
1- تغییر موازنه قدرت و تهدیدات منطقه‌ای
یکی از تحولات مهم در سیاست سوریه، افزایش نفوذ ترکیه و تقویت موقعیت نیروهای متحد آن در مقابل نیروهای کرد است. ترکیه که همواره به تشکیلات خودگردان کردها به چشم تهدید نگاه کرده است، با توجه به تغییرات در موازنه قدرت در سوریه، اکنون به دنبال فشار بیشتر به این نیروهاست. به‌ویژه پس از شروع حملات گروه «هیات تحریرالشام» و نیروهای «ارتش ملی سوریه» به مناطقی نظیر تل رفعت و منبج، آینده کردها در سوریه به شدت تحت تاثیر تهدیدات نظامی قرار گرفته است. ترکیه که در گذشته نیز عملیات‌هایی نظیر «شاخه زیتون» و «سپر فرات» را علیه نیروهای کرد در مناطق شمالی سوریه انجام داده، حالا به دنبال از بین بردن این تشکیلات است.
ارتش ترکیه همچنین به‌طور علنی اعلام کرده که قصد دارد نیروهای کرد را خلع سلاح کند و در این راستا، گسیل تجهیزات و نیروهای نظامی به مرزهای سوریه از سوی آنکارا ادامه دارد. یکی از اهداف اصلی ترکیه در این دوران، خلع سلاح و جلوگیری از حضور نیروهای کرد در مرزهای خود است. در همین راستا، تلاش‌هایی برای جلوگیری از گسترش نفوذ کردها به مناطق حساس دیگر، از جمله کوبانی در جریان است. کوبانی به دلیل نقش سمبلیکش در تاریخ مقاومت کردها در برابر داعش، در کانون توجه قرار دارد و هرگونه تحولی در این منطقه می‌تواند پیامدهای جدی برای آینده کردها در سوریه داشته باشد.
2- راهبرد ترکیه و مذاکرات پشت پرده
ترکیه در مواجهه با این چالش‌ها، به دو راهکار اصلی، نظامی و سیاسی تکیه کرده است. از یک سو، به ‌نظر می‌رسد آنکارا قصد دارد با تهدیدات نظامی و حملات محدود به برخی مناطق کردستان سوریه، از جمله کوبانی، بر موازنه قدرت در این مناطق تاثیر بگذارد. این حملات به‌طور عمده در قالب فشارهای تدریجی و به‌صورت مرحله به مرحله انجام خواهد شد تا در نهایت نیروی کرد در سوریه را به پذیرش خواسته‌های ترکیه وادار کند. از سوی دیگر، ترکیه به‌طور همزمان با فشارهای نظامی، در حال پیشبرد یک راهبرد سیاسی چهار مرحله‌ای برای حل بحران کردها در سوریه است. این طرح شامل خروج نیروهای کرد غیرسوری از سوریه، خلع سلاح کامل نیروهای کرد و مشارکت کردها در نظام سیاسی سوریه در قالب یک تشکیلات غیرخودمختار می‌شود. در این راستا، ترکیه به دنبال تقویت حضور «شورای ملی کردی» و دیگر گروه‌های کرد هوادار خود در ساختار حکومتی آینده سوریه است. هدف این است که کردها به عنوان یک اقلیت سیاسی در چارچوب نظام سوریه به‌ویژه در ارتش و دیگر نهادهای حکومتی مشارکت کنند، نه به‌عنوان یک نیروی نظامی مستقل.
3- نقش غرب و اختلافات با ترکیه
اگرچه غرب به‌ویژه ایالات متحده و اتحادیه اروپا در کلیات سیاست ترکیه در قبال کردها همراستا هستند، در جزئیات اختلافاتی وجود دارد. در حال حاضر، آمریکا حضور نیروهای خود در سوریه را به مقابله با داعش محدود کرده است و نه حمایت از حکومتی کرد در این کشور. واشنگتن به‌ویژه در دوران ریاست‌جمهوری ترامپ، تمایلی به درگیری با ترکیه در این زمینه نداشته است. ترامپ و پس از او دولت بایدن بیشتر به مسائلی چون تاثیرگذاری بر جهت‌گیری سیاسی سوریه در قبال اسرائیل و حفظ ثبات در مناطق نفتخیز سوریه توجه دارند.
در این راستا، اظهارات وزیر خارجه آلمان نیز نشان‌دهنده حمایت از ادغام نیروهای کرد در ارتش سوریه است. این مساله در حالی مطرح می‌شود که بسیاری از تحلیلگران بر این باورند که غرب بیشتر به دنبال حفظ وضعیت موجود و جلوگیری از هرگونه بی‌ثباتی در سوریه است چراکه هرگونه تغییر در قدرت‌گیری نیروهای کرد می‌تواند تنش‌های بیشتری در سطح منطقه ایجاد کند.
4- چشم‌انداز آینده کردها در سوریه
آینده تشکیلاتی که کردها در شمال سوریه ساخته‌اند، وابسته به تحولات پیچیده امنیتی و سیاسی در این کشور است. اگر شرایط امنیتی به سمت ثبات حرکت کند، احتمال دارد کردها در چارچوب یک سیستم فدرالی یا نیمه‌خودمختار به‌ عنوان یک اقلیت سیاسی در نظام سوریه جدید مشارکت کنند.
این وضعیت ممکن است برای ترکیه و برخی کشورهای غربی قابل پذیرش نباشد چراکه از نظر آنها، تسلط کردها بر مناطق مرزی سوریه تهدیدی برای امنیت ملی ترکیه محسوب می‌شود.
اگر وضعیت امنیتی سوریه در آینده ناآرام شود و بحران‌های داخلی همچنان ادامه یابد، احتمال آن می‌رود که کردها بتوانند حداقل بخش‌هایی از مناطق تحت کنترل خود را حفظ کنند. در این صورت، نیروهای کرد می‌توانند بار دیگر به عنوان یک بازیگر مستقل در معادلات سیاسی و نظامی سوریه ظاهر شوند و احتمالا شاهد تداوم تنش‌ها بین کردها و ترکیه خواهیم بود.
در نهایت آینده تشکیلات خودگردان کردها در سوریه به شدت به شرایط امنیتی کشور بستگی دارد. در صورتی که وضعیت به سمت ثبات حرکت کند و سیستم سیاسی جدیدی در سوریه شکل بگیرد، احتمال مشارکت کردها در این سیستم بیشتر خواهد شد. در این صورت ممکن است تشکیلات خودگردان کردی به یک حکومت محلی در چارچوب نظام فدرالی سوریه تبدیل شود، به این معنا که کردها در یک سیستم سیاسی و نظامی یکپارچه در کنار دیگر اقوام سوریه حضور خواهند داشت.
اگر بحران‌ها و بی‌ثباتی‌ها در سوریه ادامه یابد و وضعیت امنیتی ناپایدار باشد، احتمال این وجود دارد که کردها بتوانند مناطقی از سرزمین خود را تحت کنترل حفظ کنند و به نوعی حکومتی نیمه‌مستقل در بخش‌هایی از شمال سوریه تشکیل دهند. در این صورت، سوریه همچنان به عنوان یک کشور تجزیه‌طلب با مناطق مختلف تحت کنترل گروه‌های مسلح و حکومتی پراکنده باقی خواهد ماند.
در واقع آینده کردها در سوریه بسیار وابسته به تحولات سیاسی و نظامی در این کشور است. در حالی که ترکیه و غرب به دنبال کاهش نفوذ کردها در سوریه هستند، کردها در حال مقابله با چالش‌های امنیتی و سیاسی هستند که آینده خود را به شدت تحت تاثیر قرار خواهد داد. با توجه به بحران‌های موجود، آینده کردها در سوریه به احتمال زیاد تحت تاثیر توافقات منطقه‌ای و جهانی قرار خواهد گرفت، بنابراین هنوز نمی‌توان پیش‌بینی کرد که این تشکیلات به چه شکلی در نظام سیاسی سوریه باقی خواهد ماند.