احتمال افزایش قیمت جهانی برنج

محدودیت‌های جدیدی که هند برای صادرات برنج ایجاد کرده است می‌تواند با تشویق دیگر کشورهای تولید‌کننده برنج به اعمال محدودیت، در نهایت منجر به افزایش قیمت جهانی برنج شود و کشورهای فقیر را درگیر کمبود مواد غذایی کند.
هیچ ‌چیز به‌اندازه رای‌دهندگان گرسنه موجب ترس دولت‌ها نمی‌شود. در هند، پس‌ از آنکه بارش‌های شدید در اوایل ماه جاری شالیزارها را نابود کرد، مقامات برای جلوگیری از افزایش ناگهانی قیمت اقداماتی انجام دادند. در ۲۰ جولای دولت هند صادرات برنج سفید غیرباسماتی را ممنوع اعلام کرد تا از کافی بودن برنج مورد نیاز مصرف داخلی با قیمت مناسب اطمینان حاصل کند. سال گذشته هم به دلایلی مشابه، دولت هند برای صادرات انواع برنج عوارض وضع کرد و مانع از صادرات برنج دانه شکسته که معمولا با قیمت کمی به فروش می‌رسد، شد. سیاستگذاران امیدوارند حفظ ذخیره برنج در هند بتواند منجر به کنترل قیمت‌ها که طی سال گذشته ۱۲ درصد افزایش داشته است، در داخل کشور شود، اما این وضعیت چه تاثیری بر دیگر نقاط جهان خواهد داشت؟
هند، بزرگ‌ترین صادرکننده برنج جهان است که ۴۰ درصد از صادرات جهانی برنج را به عهده دارد. در سال گذشته بالغ‌بر ۲۲ میلیون تن برنج از هند به بیش از ۱۴۰ کشور جهان صادر شد. در حدود نیمی از این صادرات را برنج غیرباسماتی تشکیل می‌دهد. این برنج‌ها که نسبت به برنج باسماتی معطر و دانه‌بلند هستند، ارزان‌قیمت‌تر به شمار می‌روند و در میان کشورهای فقیری مانند بنگلادش، نپال و بخش‌هایی از جنوب صحرای آفریقا محبوبیت زیادی دارند. کاهش صادرات برنج به این مناطق از سوی هند می‌تواند موجب افزایش قیمت این محصول در کشورهای نامبرده شود.
در نتیجه ممکن است قیمت جهانی برنج که از قبل در حال افزایش بود، به ‌شدت صعودی شود. شاخص قیمت برنج که به ‌صورت ماهانه توسط سازمان غذا و کشاورزی سازمان ملل متحد منتشر می‌شود، افزایشی ۱۴ درصدی را از خود نشان داده است. این قیمت بالاترین نرخ برنج از زمان بحران قیمت غذا در سال ۲۰۰۸ به شمار می‌رود. این روند بیشتر به ‌واسطه نگرانی‌های ناشی از تاثیر تغییرات اقلیمی بر تامین مواد غذایی است که بر قیمت دیگر مواد غذایی هم تاثیر گذاشته است. برنج به‌صورت خاص نسبت به ال‌نینو، الگوی آب و هوایی که منجر به گرم و خشک‌تر شدن هوا در منطقه آسیا می‌شود، آسیب‌پذیری بالایی دارد. در چین، گرمای شدید و کاهش بارش باران در شالیزارها و کشتزارهای برنج منجر به کاهش رطوبت خاک به پایین‌ترین حد طی دهه گذشته شده است. در نتیجه حتی بزرگ‌ترین تولیدکنندگان برنج هم با پیش‌بینی کمبود احتمالی برنج، مشغول ذخیره این محصول شده‌اند. در ۴ ماه اول سال ۲۰۲۳ صادرات برنج ویتنام به چین ۷۰ درصد و صادرات اندونزی تقریبا ۲۵۰۰ درصد افزایش داشته است.
بسیاری از کشورهایی که در حال حاضر تحت تاثیر کمبود منابع و ممنوعیت صادرات برنج قرار گرفته‌اند، بیشترین آسیب را از ممنوعیت صادرات برنج هند خواهند دید. بر اساس آمارهای موجود، قیمت غذا در بنین، بزرگ‌ترین واردکننده برنج در سال ۲۰۲۰ در حدود ۴۰ درصد افزایش داشته است. هند تاکید دارد به درخواست‌های کشورها برای برآورده کردن نیازهای امنیت غذایی با کمک برنج دانه شکسته رسیدگی خواهد کرد، اما این شکل از پشتیبانی به ‌جای فعالیت بازار، نتیجه دیپلماسی وقت‌گیر و زمان‌بر است.
ممنوعیت صادرات از سوی هند می‌تواند بازارها را مختل کند و این اختلال را در میان بازارها سرایت دهد. در سال ۲۰۰۸ ویتنام صادرات برنج را ممنوع کرد و هند، چین و کامبوج را وادار کرد تا از او پیروی کنند. پژوهشی که بانک جهانی بعدها انجام داد نشان داد این ممنوعیت باعث شد قیمت برنج در آن سال تا ۵۲ درصد افزایش پیدا کند. تاکنون در پی اعلام ممنوعیت صادرات از سوی هند، دولت ویتنام صرفا از تاجران خود درخواست کرده تا از موجودی کافی برنج در داخل کشور اطمینان حاصل کنند. اگر کشورهای آسیایی دیگر دنباله‌رو هند شوند و در اعمال محدودیت‌های صادراتی مشابه هند عمل کنند، این اقدام می‌تواند روند افزایش قیمت‌ها را بالاتر از نرخ سال ۲۰۰۸ ببرد.
تغییرات اقلیمی باعث می‌شود کشورها تصمیمات مشابه بیشتری در مورد محصولات کشاورزی خود بگیرند. میزان تقاضای جهانی همزمان با افزایش جمعیت جهان، رو به افزایش گذاشته است. میزان مصرف برنج هم در ازای هر نفر از جمعیت آفریقا رو به افزایش می‌گذارد، در حالی ‌که این روند مصرف به ‌واسطه شهرنشینی و رشد اقتصادی در حال تقویت شدن است. در این وضعیت، میزان محصول برنج به دلایل مختلف به‌ویژه به دلیل تغییرات آب و هوایی در حال کاهش است. برنج منبع اصلی تغذیه تقریبا نیمی از جهان است. هرچه میزان عرضه آن کمتر شود، وسوسه محدود کردن صادرات در میان کشورهای تولید‌کننده آن افزایش خواهد یافت.
جزئیات تجارت ۹/۴ میلیاردی ایران و هند
بررسی آمارهای رسمی منتشرشده نشان می‌دهد که تجارت ایران و هند در سال گذشته با رشد حدود ۵۰ درصدی مواجه شده است. بر اساس آمارهای منتشرشده از سوی گمرک ایران، مجموع تجارت بین ایران و هند در سال گذشته در مقایسه با سال ۱۴۰۰ افزایش پیدا کرده و با رشد ۴۷ درصدی از نظر دلاری و افزایش ۱۵۵ درصدی از نظر ریالی مواجه شده، اما از نظر وزنی کاهش ۱۰ درصدی را تجربه کرده است. این رشد مبادلات تجاری ایران و هند با وجود کمتر شدن مجموع مبادلات دو کشور از نظر وزنی اتفاق افتاده است. نگاهی به تجارت دو کشور نشان می‌دهد ایران در سال گذشته با صادرات حدود ۱/۲ میلیارد دلار محصولات مختلف به هند، این شریک تجاری را یک پله ارتقا داده و به پنجمین مقصد صادراتی ایران تبدیل کرده است. واردات ایران از همین کشور در سال گذشته نسبت به سال ۱۴۰۰ نیز با رشد ۸۰ درصدی مواجه شده و هندی‌ها بالاتر از سال گذشته چهارمین واردکننده محصولات مختلف به ایران هستند. ایران در سال ۱۴۰۰ حدود ۱.۵ میلیارد دلار کالای مختلف از هند وارد کرده بود و این کشور ششمین فروشنده به ایران لقب گرفته بود. در سال جاری، اما با واردات بیش از ۸/۲ میلیارد دلار دو رتبه ارتقا پیدا کرد. نگاهی به آمارهای واردات هند به ایران در سال گذشته، نشان از افزایش ۴۰ درصدی از نظر وزنی، رشد ۸۰ درصدی از نظر ارزش دلاری و افزایش ۸۵۱ درصدی از حیث ارزش ریالی نسبت به سال ۱۴۰۰ دارد. بررسی جزئیات صادرات ایران به هند نشان می‌دهد که «آمونیاک بدون آب» در رتبه نخست کالاهای صادرشده به هند قرار گرفته و سهم بیش از ۰۴/۱۸ درصدی را در این فهرست بلندبالا دارد. پس از آن «قیرنفت» دومین محصول صادراتی به هند است که تاجران این کشور برای خرید آن بیش از ۳۲۷ میلیون دلار هزینه کرده‌اند. البته «متانول» در رتبه سوم این جدول، جزو عمده کالاهای صادراتی به هند است. واردات ایران از هند با جهش قابل توجهی مواجه شده است. «برنج کامل سفیدشده» نخستین کالای وارداتی است که برای ایران بیش از ۱/۱ میلیارد دلار خرج برداشته و ۷۲/۴۰ درصد واردات هند به کشورمان را شامل می‌شود. بعد از آن «چای سیاه» است که با ارزشی بالغ بر ۴۷۵ میلیون دلار و سهم ۷۰/۱۶ درصدی، دومین رتبه را به خود اختصاص می‌دهد. «اکسید آلومینیم غیر از کورندوم مصنوعی»، «شکر تصفیه‌نشده»، «موز سبز تازه یا خشک کرده» و غیره دیگر کالاهای خریداری‌شده تجار ایرانی از همتایان هندی در سال گذشته بوده که در رتبه‌های بعدی قرار گرفته است.