اختلاف‌نظر دولت عراق  با حشدالشعبی

پیرمحمد ملازهی*- بامداد جمعه بود که حمله هوایی آمریکا به پایگاه‌های ارتش و حشدالشعبی عراق انجام شد. طبق ادعای آمریکایی‌ها حشدالشعبی مسوول حمله راکتی به پایگاه آمریکایی‌ها بوده؛ حمله‌ای  که  در نتیجه آن دو سرباز  این کشور و یک سرباز انگلیسی کشته شدند. آمریکا طبیعتا حشدالشعبی را مسوول می‌داند. در این کشور این تصور وجود دارد که حشدالشعبی به نوعی با ایران مرتبط است و در واقع از ایران دستور می‌گیرد هرچند که این گروه بخشی از حاکمیت عراق نیز هست. نیروهای آنها خودشان را رسما جزو نیروهای عراقی به حساب می‌آورند و دیگران لااقل این تصور را دارند که حشدالشعبی از فرماندهی مشترک دولت عراق دستور می‌گیرند اما واقعیت این است که حمله به پایگاه آمریکایی فارغ از اینکه واقعا مسوول این واقعه چه کسی بود در نهایت به نام حشدالشعبی تمام شد و حالا در پاسخ، شاهد حمله آمریکایی‌ها به فایل‌هایی که سلاح و امکانات حشدالشعبی در آن متمرکز بوده‌، هستیم.

اما پیامدهای این اتفاق قابل توجه است. با توجه به اینکه دولت عراق دولتی نیست که بتواند یک اقدام جدی در این رابطه کند به نظر می‌رسد که ناچار است با آمریکایی‌ها همراه باشد چون آمریکایی‌ها الان  دارند پایگاه‌های خود را به پاتریوت مجهز می‌کنند و این بدین معنی است که این  کشور قصد دارد در عراق ماندگار باشد و این خلاف چیزی است که پارلمان عراق تصویب  کرده است. پارلمان عراق در همین یکی دو ماه گذشته اعلام کرده آمریکایی‌ها باید  عراق را تخلیه کنند ولی در مجموع به نظر می‌رسد شرایط طبق انتظارات پارلمان عراق نیست. ظاهرا آمریکایی‌ها تصمیم گرفته‌اند در  عراق بمانند. دولت هم قدرت مانور زیادی در این رابطه ندارد یعنی مجبور است با آمریکایی‌ها کار کند در نتیجه خود به خود بحث درگیری نیروهایی که هرچند جزو حاکمیت عراق به حساب می‌آیند اما به نوعی وابستگی‌شان به ایران تلقی می‌شود  با دولت مرکزی پیش خواهد آمد و احتمالا این کشور را دچار مشکل خواهند کرد. به نظر می‌رسد یکی از پیامدهای مهم این قضیه این است که دولت عراق مجبور است با توجه به محاسبات خاصی که در این رابطه دارد به سمت آمریکایی‌ها برود. از آن طرف هم طبیعتا حشدالشعبی نمی‌تواند در چارچوب اهدافی که آمریکایی‌ها تعیین می‌کنند حرکت کند .

از این زاویه یکی از مهم‌ترین پیامدهای این اتفاق همین اختلاف نظر بین دولت مرکزی عراق و حشدالشعبی خواهد بود. اگر این اتفاق بیفتد طبیعتا برای ایران هم این مساله دشوار خواهد بود که با دولت مرکزی همکاری کند یا با حشدالشعبی.  این موضوع فضایی را به وجود می‌آورد که خیلی به نفع ایران نیست.

اما آنچه نشان از ماندگاری آمریکا در عراق دارد استقرار پاتریوت در عراق است. پیش از اینها سپاه پاسداران  به سمت پایگاه عین‌الاسد حمله کرده بود و از آن زمان بحث استقرار پاتریوت از جانب آمریکا مطرح شد. آمریکایی‌ها می‌خواستند پاتریوت را به عراق بیاورند و پایگاه‌های خود را تقویت کنند تا اگر حمله‌هایی از این دست صورت گرفت بتوانند از خود دفاع کنند یا موشک‌ها را در هوا بزنند.  پاتریوت یک موشک پیشرفته است و تردیدی در آن نیست اما تجربه نشان داده که بیش از آنکه کارایی این موشک مدنظر باشد بحث روانی  و تبلیغاتی‌اش موثرتر از بعد عملیات است چون اگر تعداد زیادی موشک روانه شود بازدارندگی آنها به قدری نیست که جوابگو باشد ولی در هر حال آمریکایی‌ها تصمیم‌شان را گرفتند و پاتریوت را به منطقه آوردند و این معنی‌اش این است که آمریکایی‌ها در عراق احتمالا برای بلندمدت باقی می‌مانند. البته فشار روی گروه‌هایی مثل حشدالشعبی افزایش پیدا می‌کند به‌خصوص که آمریکایی‌ها ممکن است ارتش عراق را رویاروی این نیروها قرار دهند که اگر این اتفاق بیفتد دشواری‌های خیلی زیادی  هم برای ارتش  عراق به وجود خواهد آمد. مگر اینکه این گروه‌ها  دیر یا زود  در ارتش به شکل رسمی و به طور کامل ادغام شوند  یا اینکه راهی دیگر برایشان پیدا شود. با این  وضعیتی هم که در کنار ارتش هستند‌، بخشی از حاکمیت به حساب می‌آیند و در عین حال هم خارج از آن حرکت می‌کنند. به نظر می‌رسد این به نفع منافع ملی عراق نیست.

اما حاکمیت ملی عراق از هر طرفی تهدید می‌شود اینکه نیروهایی مثل حشدالشعبی هم بخشی از دولت باشند و هم خارج از آن موضوعی است که حاکمیت ملی عراق را تهدید می‌کند. همچنان که حضور آمریکایی‌ها حاکمیت ملی عراق را تهدید می‌کند. عراق کشوری است که منافع خاص خودش را دارد و نمی‌شود گفت باید صددرصد تبدیل به  آنچه که ایران می‌خواهد شود. عراق دچار یک نوع تناقض است. دوهویتی‌ای که برای عراق می‌توان تعریف کرد هویت مذهبی شیعی است که در این رابطه به ایران  نزدیک است ولی در عین حال هویت عربی هم دارد که آن هویت عربی‌، عراق را به دنیای عرب وصل می‌کند. با  این هویت دوگانه اگر  دولت عراق بخواهد وحدت ملی و ارضی‌اش  را حفظ کند باید  توازنی بین این دو نگاه ایجاد کند. اگر بتواند توازن برقرار کند می‌تواند را‌ه‌حلی هم برای بحران‌هایش  پیدا کند وگرنه تنش همچنان وجود داشته و خواهد داشت. درست است که اهل سنت این کشور در اقلیت هستند اما حداقل ۳۰  درصد جمعیت را شکل می‌دهند. کردها هم بخشی از جمعیت عراق  هستند  و اقلیم خاص خود را در اختیار دارند. واقعیت آن است که ساختار عراق مثل گذشته شیعه‌مذهب نمی‌تواند باشد.  اگر ایران این موضوع را به درستی تحلیل نکند منافع خود را به درستی درک نکرده است. عراق هویت عربی‌، قومی و مذهبی و شیعی دارد. اینها را باید در نظر گرفت، بعد شرایط عراق را تحلیل کرد بنابراین  اگر ایران از زاویه شیعی حرکت کند به نظر با شکست روبه‌رو خواهد شد.

* کارشناس مسائل منطقه